Ыбырай Алтынсариннің «Аты жоқ құр арбаны мың шақырым жерлерге, күн жарымда барғызды» дегеніндей, техникасы мен технологиясы барынша дамыған мемлекеттердің көзқуанышына ғана емес, экономикасының күретамырына айналып отырған теміржол саласы еліміз үшін зор мүмкіндіктің ошағы іспеттес. Батыстан шығысқа, оңтүстіктен солтүстікке қарай тұлпарша жүйткитін экспрес-эшалондардың талай адамдардың көздеген межесін бағындыруға мүмкіндік тудырып жүргені міне, соның айғағы. 1тамыз – осы бірегей сала мамандарының мерекесі  – теміржолшылар күніне орай болат жолдың көрігін қыздырған мекеме – «Қазақстан темір жолы» Ұлттық компаниясы туралы сөз етпекпіз. Яғни, әр жылдары, әр кезеңге сәйкес компанияның басшылығында болған азаматтардың не тындырғаны жайында кеңінен қаузамақпыз. 

Қазақстан республикасы үкіметінің 1997 жылғы 31 қаңтардағы №129 «Қазақстан Республикасы темір жол кәсіпорындарын қайта құру туралы» қаулысымен Алматы теміржол бөлімшесі, Тың теміржолы және Батыс Қазақстан теміржолдарының қосылуы нәтижесінде «Қазақстан темір жолы» республикалық мемлекеттік кәсіпорыны құрылды. Теміржолдарды біріктіру арқылы тасымалдау үдерісі, артық құрылымдарды қысқарту, теміржол саласын қаржылық-экономикалық сауықтыру көзделді.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2002 жылғы наурыздың 15-індегі №310 «Қазақстан темір жолы» Ұлттық компаниясы акционерлік қоғамын құру туралы» қаулысымен «Қазақстан темір жолы» Республикалық мемлекеттік кәсіпорны мен оның еншілес кәсіпорындарының бірігуі есебінен «Қазақстан темір жолы» жабық акционерлік қоғамы құрылған болатын. Одан кейін тиісті шешімдерге сәйкес 2004 жылғы сәуірдің 2-сінде Қазақстан Республикасының «Акционерлік қоғамдар туралы» 2003 жылғы мамырдың 13-індегі Заңына байланысты «ҚТЖ», ҰҚ «ЖАҚ»-ы ҚТЖ, ҰҚ АҚ-ы қайта тіркеуден өтті. Міне, сол құрылымнан бері жеті жыл өте шықты. Басшылық өзгерді, бірнеше ауысымдар болды. Ұлттық компания сан түрлі кезеңдерден сүрінбей өтуге тырысты. Әрине, мемлекеттік кәсіпорынның дамуы, өркендеуі, құлдырау секілді жағдайларының бірінші басшыға байланысты екені рас. Аталмыш мақалада сол тізгіншілеріміздің компанияны қалай басқарғаны жайлы сөз болады.

1996-1997 жылдары ҚТЖ президенті Қалиев Еркін болды. Бұл тұста Қазақстан темір жол көлігінде жаңа реформалау кезеңі жүріп жатты. Ол басқарған кезде, анығырақ айтсақ 1997 жылы барлық көлік түрлері арқылы тасымалданған жүк айналымыныңішінде теміржолдың үлес салмағы 82 пайызды құрады.

Темір жол көлігі саласында 150 мыңнан астам адам жанқиярлықпен еңбек етті.

      Қазақстанда сол жылдары үш – Алматы, Батыс Қазақстан және Тың деп аталатын үш бірдей құрылым жұмыс істеді. Олардың кезінде КСРО ЖҚМ (Жол қатынасы министрлігі) жүйесінде болғаны белгілі. Ал, Республикамыз тәуелсіздік алғаннан кейін оның өнімдік, қаржылық, шаруашылық жағынан толық дербестікке қолы жетті. Бұрынғы шаруашылық байланыстар үзілген соң, Қазақстан темір жолы көлігінің алдында шешімі қиын түйінді мәселелер төбе көрсетті, ол әсіресе қаржылық басқару, материалдық-техникалық жағынан қамтамасыз ету және шаруашылық қорларын реттеу сияқты темір жол саласының ең осал тұстарын қамтыды.

      Қазақстан аумағында орналасқан өнеркәсіп мекемелері өздерінің жүк тасымалдау жөніндегі сұраныстарының небәрі 4 пайызын ғана осы сала көмегімен өтей алатын. Бұған қоса бұрынғы әміршіл жүйе мен орталықтандырылған қаржылық-шаруашылық жағынан басқару әдісіне ыңғайланып қалған теміржолшылар жаңа жағдайда жұмыс істеуге мүлде икемсіз болып шықты. Соның салдарынан Республикамыздың теміржол  саласының жұмысы жылдан-жылға құлдырай берді. 1990 жылмен салыстырғанда, 1996 жылғы жүк тасымалының мөлшері 2,5 есеге кеміп кетті. Бір-бірімен тығыз байланыста,бір орталықтан басқарыла жұмыс істейтін  көптеген құрылымдардан тұратын алып кешен өз жұмысында етек-жеңін жинай алмай, сол қалыптасу жылдары шешілмес түйіндерге тап болды.

     Вагон мен локомотив парктерінің 60 пайызы жарамсыз, әбден тозып біткен, ал жолдың жоғарғы табанының 5,5 шақырымы ұзақ уақыт жөнсіз, жөндеусіз пайдаланудың нәтижесінде шұғыл жөндеуді қажет етті.

     Теміржолдың қаржылық ахуалы да мүлдем қиын жағдайда қалды: ол бұрынғы жоғарғы тиімділігінен айрылып, шығынға батқан шаруашылыққа айналды.

      Жүк тасымалының тиімділігі 1990 жылы 42,7 пайыз болса, ол 1996 жылы 7,8 пайызға дейін төмендеп, мүлдем құлдырап кетті. Оның төлемдік және қаржылық баланс құрылымы да біршама құлдырады. Жол саласы бюджеттік және бюджеттен емес қорларға 9 миллиард теңге қарызданды, еңбекақы бойынша төленбеген қарыздардың өтеу мерзімі кейбір бөлімшелерде 5 айға дейін созылып, оның сомасы 3,9 миллиард теңгені құрады. Тіпті жағдайы жақсы санатындағы Батыс Қазақстан теміржолының бюджетке және бюджеттік емес қорларға берешегі 2,5 миллиардтан асып жығылды.

       Теміржол кәсіпорнының басы-қасына Қалиев келген соң, жүк жіберушілердің барлық тапсырыс тасымалы 1997 жылы толығымен орындалды. Кейінгі алты жылдың ішінде алғаш рет 1996 жылмен салыстырғанда соңғы жарты жылдық жүк тасымалының мөлшерінде өсу байқалды.

       Теміржол тасымалындағы аса маңызды жүктер үлесі 1996 жылмен салыстырғанда біршама артты: түсті және темір кенін тасымалдау 9,8 пайызға, мұнай өнімдер – 7,4 пайызға, астық – 15,1 пайызға, қара металлургия – 26,6 пайызға, қарағандылық көмір – 9,7 пайызға өсті.

       1997 жылы жылжымалы құрамның барлық пайдалану көрсеткіштері жақсы нәтижелерге жетті. Дегенмен, арасында кемшіліктер де кездесіп жатты. Мәселен, жүк айналымының 1996 жылға қарағанда 5,6 пайызға кемуі мына факторларға қатысты болды. Тасымалдау қашықтығының 18 шақырымға қысқаруы (1996 жылы 575 шақырым, ал 1997 жылы 557 шақырым болды) яғни 3,1 пайызға жіберілген жүктің 2492 мың тоннаға азаюы, яғни 1,2 пайызға кеміді.

    Тәуелсіздік алғаннан кейін әрі мемлекет нарықтық қатынасқа қарай бағыт ұстанғандықтан еліміз дүниежүзілік рынокқа батыл қадам басты. Осы жағдайға байланысты Қазақстанның алдында аса маңызды екі міндет тұрды. Ол – транзиттік-көлік потенциалымызды тиімді әрі толық пайдалану, төте жол тауып теңізге шығу еді. Бұл міндеттерді шешу үшін Азия мен Европа елдері арасындағы сауда-экономикалық байланыстарды қамтамасыз ететін трансконтиненттік дәліздерді қалыптастыру қажеттілігі туды. Жағрапиялық орналасу жағдайына қарай Қазақстанның экспорттық-импорттық тасымалында көлік қызметін жақсартумен бірге, мемлекетаралық қатынас жолы арқылы транзиттік тасымалды дамытуға да мүмкіндік туды.

      1998 жылдың өзінде ұзындығы 184 шақырымды қамтитын Павлодар (Ақсу) – Семей (Конечная) жаңа темір жол магистралінің құрылысы басталды. Жоғарыда келтірілген транспорттық шараларды, өнеркәсіпті дамытуға арналған жұмыстарды жүйелей реттеуге орасан зор күш жұмсаған білікті басшы Еркін Қалиев басқа жұмысқа бет түзеді. Қалиевтің Қазақстан Республикасының Көлік және коммуникация министрі болуына байланысты оның міндетін атқару үшін орнына өзінің бірінші орынбасары болған Абылай Мырзахметов келді.    

1998-2001 жылдары экономикалық жүк айналымының 78 пайызын, жолаушылар тасымалының 54, ал республикалық бюджет төлемдерінің 7 пайызын Қазақстан темір жолы көтеріп отырды. Сол бір жылдары ҚТЖ-да 140 мыңға жуық адам жұмыс істеді. «Қазақстан темір жолы» кәсіпорынының құрылуына байланысты бұрынғы үш дербес темір жолдың негізінде тасымал үрдстерін басқару жүйесін бірыңғай орталықтандыру мәселесі шешімін таба бастады. Осы үрдістер шеңберінде қаржылай және материалдық иеліктерді орталықтандыру, шығындарды оңтайландыру жүзеге асты. Өз сөзінде жаңа басшы: «Қазіргі таңда теміржолды реформалаудың ең басты міндеттерінің бірі – саланы демонолизацияландыруды шешуге көш түзедік. Бұл процестің мәнісі – табиғи манополиялық секторды потенциалды бәсекелестік секторға бөлу болып табылады. Тасымал процесі технологияларының күрделі және бір-бірімен тығыз байланыстылығын ескере отырып, демонополизацияландыру процесін кезең-кезеңімен жүргізуге тура келеді». Теміржол басшысы дәуренінде теміржолды демонополизацияландыру жөнінде әзірленген тұжырымдаманы 1999-2003 жылдар аралығында іске асыру қажеттігіне мән берді. Теміржол бұрынғы жоспарлы экономика жағдайында көп салалы болуымен бірге белгілі бір тұйық жағдайда ұйымдастырылды. Оның құрамына тасымал процесінің негізгі құрылымдарынан басқа аса қажет көмекші қызметтер де енгізілген болатын.

        Осы жылдар төңірегінде темір жолдың ескірген жарғысының орнына «Темір жол көлігі туралы» заңының жобасы әзірленді. Сервистік көлік қызметін көрсету орталығын құру да жоспарланды. Күрделі кезеңде темір жол өндірістік қуаттарының артылып қалуы мен тасымалдау процестеріндегі жұмыс қолының көптігіне байланысты бірқатар проблемалармен бетпе-бет келді. 1992-1999 жылдары тасымалдау көлемі 2,7 есеге төмендеп кеткен еді. Бұл аралықта теміржол кәсіпорыны еларалық транспорттың да жүйелі дамуына назар аударды. Мәселен, «Қазақстан темір жолы» РМК БҰҰ жанындағы ЭСКАТО мен ТЖЫҰ-ның бірлескен жобасына қатысып, Азия-Еуропа бағытындағы жүк пойыздарының тасымалын өрістетуге үлес қосты. Трансазиялық теміржол Тынық мұхит жағалауындағы Қытайдың Ляньюган портынан бастап, Қазақстан аумағына үш дәліз арқылы кірді.

         Осылайша Абылай Мырзахметов теміржол өндірісінің өрлеуіне шама-шарқынша үлес қосты. Тәуір ісімен тәмам жұртты тәнті еткен басшы аяқ астынан бұрқ ете қалған шуға тап болды. Даудың басы – теміржол саласындағы жемқорлық. Осындай себеппен Мырзахметов пен оның қарамағындағы кейбір адамдар жауапқа тартылды. «Темір жолдағы талан-тараж» атты мақаласында ҚР бас прокуратурасының Баспасөз жөніндегі прокуроры, әділет кеңесшісі Сәулебек Жәмкенұлының келтірген мәліметінше: «Тексеру мен тергеу анықтап отырғандай, экономикамыздың күретамыры болып саналатын, мемлекет үшін стратегиялық маңызы зор темір жолды бұл ұйымдасқан топ 1997 жылдан бастап бес жыл бойы май шелпекке айналдырып келген. Қылмыстық жауапкершілікке экс-министрдің өзі ғана емес, оның «Қазақстан темір жолы» РМК-ның бұрынғы әріптестері, темір жолдың түрлі саласының басшылары тартылған.

         Мырзахметовтың өзі ғана «Қазақстан темір жолының» бас директоры болып тұрған кезінде ойдан шығарылған, тіпті қайтыс болып кеткен адамдардың атына рәсімделген 14 фирмамен мәмілеге отырған.

         Мәселен, 1998 жылы одан 2 жыл бұрын қайтыс болып кеткен С.Драчук пен Л.Корчина дегендердің атына құрылған «Лига» жауапкершілігі шектеулі серіктестігімен келісімшартқа қол қойылып, оның есепшотына ҚТЖ-ның есебінен 6,7 миллион теңге аударылған. Осындай фирмалар арқылы барлығы 579,7 миллион теңге (7,4 млн. АҚШ доллары) қолма-қол ақшаға айналдырылып жымқырылған, тағы 1,2 миллион АҚШ доллары шетел банктеріне асырылып жіберілген». Осыдан соң Астанада Қазақстан Республикасы Жоғарғы соты Абылай Мырзахметовты бес жыл бас бостандығынан айыруға және дүние-мүлкін тәркілеуге үкім шығарды. Өйткені бес жыл оған шартты жаза ретінде берілді. Оның үш жылы сынақ мерзімі. Мемлекет қазынасына қол сұғудан  береке таппаған басбұзар басшы осылай қызметтен шеттетілді.        

2002 жылы «Қазақстан темір жолы» басшылығына  Ерлан Атамқұлов тағайындалды.  Осы жылдар бедерінде ол еліміздің Батыс аймағына жүретін 7 жаңа вагонды іске қосты. Бұл шешім 28 жылдан бері қызмет етіп келе жатқан темір тұлпарлардың тозып, көнеруіне байланысты туған болатын. Осы мәселеге байланысты сол кезде «Қазақстан темір жолының» басшысы Ерлан Атамқұловқа  мәжіліс депутаттары түрлі сауалдарды төтесінен қойды. Сұрақтың өзегі мынадай еді: «Атамқұлов басқарып отырған мекеменің жергілікті жерлердегі басшыларының басын қосып санағанда 47 президенті бар екен. Бұл қайдан шыққан басшылар»,- деп күдік аралас таңданыстарын білдірді. Мүмкін, осы бір жерде шикілік болған да шығар. Бірақ, Атамқұлов үрейге бой алдырмай, «Керек десеңіздер құжаттарды көрсетуге дайынмын»,-деді.

   Негізінен, қандай мемлекеттік шаруа болмасын, ең алдымен сөзден бұрын іске көшкен дұрыс. Бұл – өмірлік тәжірибе. Көп жағдайда біздің шенеуніктер істі сөзден кейінгі кезекке шығарады. Бір сөзінде Атамқұловтың:  «Тасымалдау көлемін және оның сапасын арттыру үшін 2010-ыншы жылға дейін тұп-тура 1140 вагон сатып алу қажет. Оның 400-ін келесі жылы сатып алуды бастаса, дұрыс болар еді. Бірақ, Үкіметтің, осында отырғандардың көмегінсіз еш нәрсе шешілмейді» деуі теміржол саласына еш өзгеріс әкеле қойған жоқ. Жиырма жылдан астам уақыт жол бойында жүрген вагондардың сілікпесі шыққан еді. Сонда еліміздің жаңа вагон көрмегеніне он жылдам астам уақыт өтіпті деген басшының зары орынды айтылған болатын. Яғни, Қазақстанға Германиялық 247 жаңа вагон тек 2003-2004 жылдары несиелік қаржымен сатып алынған. Содан бері «Қазақстан темір жолы» тозығы жеткен вагондарды тек күрделі жөндеуден өткізумен ғана шектеліп отырды. Атамқұловтың теміржол саласына төрелік еткен жылдарына зер салсақ, жүк тасымалдайтын вагоннан бөлек, жолаушылар үшін алынған 60 вагон әбден ескіріп, тіпті қолданыстан шығып, жолаушыларға қиын тиді. Ал, 230 вагон күрделі жөндеу кезегін күтіп тұрды. Сөйтіп, ел арасын жалғаған теміржол болғанмен, жолаушыларды оған жеткізуші құралдың болмай қалу қаупі туындап, елді әбігерге салды.

«Жау жағадан алғанда, бөрі етектен» демекші, Ерлан мырза басшылық еткен жылдары атқарған игі істерінің көбісі, қылмыстық істермен алмасып кетті. Оған дәлел, сол кезде Қазақстан бас прокурорының ресми өкілі Сапарбек Нұрпейсов 2002-2006 жылдары атқарылған жұмысқа жасалған тексеріс қорытындысы бойынша «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясы басшыларының үстінен 21 қылмыстық іс қозғалғанын жариялады. Журналистер Қазақстан бас прокурорының баспасөз хатшысы Сәулебек Жамкеновті сөзге тартқанда, ол: «Тексеру барысы «Қазақстан темір жолы» кәсіпорынында «Мемлекеттік сатып алу туралы» заңының бұзылуы етек алғанын көрсетті. Атап айтқанда, 56 миллиард теңгеден астам сомаға жүргізілген әр төртінші конкурста заң бұзушылықтарға жол берілген. Бұл ретте, бағаны әдейі жоғарылату және конкурстың құжаттарын белгілі бір тауар жеткізушіге арнайы әзірлеу фактілері анықталған. «Қазақстан темір жолы» компаниясының басшылары сыбайлас тұлғалардың мүдделерін ашықтан-ашық қолдап, оларға шарттың орындалуы кезінде қолайлы жағдай жасап отырған. Сонымен қатар, тексеріс «Қазақстан темір жолы» қоғамында тауарды сатып алу, жұмыс және қызмет көрсету көбінесе конкурссыз өткенін анықтап берді. Мәселен, «Локомотив-2030» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі мен «Локомотивтік қызмет көрсету орталығы» акционерлік қоғамынан конкурс өткізбей-ақ, бір миллиардтан астам теңгеге локомотивтік тасымал қызметін сатып алу жүзеге асырылған. «ТрансРемДорСтрой» жауапкершілігі шектеулі серіктестігіне 170 миллионнан астам теңгенің шпалдары да дәл осындай жолмен жеткізілген. Мұндай фактілер жетерлік. Осы тексеру барысында прокуратура органдары барлығы жиырма бір қылмыстық іс қозғады. Қаржы полициясы органына қылмыстық істерді қозғау жөніндегі мәселелерді шешу үшін жиырма бір материал жолданды. Анықталған заң бұзушылықтарды олардың себептері мен алғышарттарын жою жөнінде мемлекеттік активтерді басқарып отырған «Самұрық» холдингі алдына мәселе қойдық» деп айтқан болатын. Ал, тікелей компания президентіне келер болсақ, «Қазақстан темір жолы» президентінің бұйрығымен директорлар кеңесінің шешімінсіз 2002 жылдан 2006 жылға дейінгі мезгіл ішінде басқару мүшелеріне 331 миллионнан астам теңгеге заңсыз бонустар мен жеке қосымша ақы берілгендігі анықталды. Бұл жайлы сол кезде пікір білдірген оппозициялық көзқарастағы журналист Ермұрат Бапи: «Бұл сот ісінің ашылуы – Қазақстанда қазір болып жатқан оқиғаларға қатысы бар ма деген ой туады менде. … Осыдан төрт-бес жыл бұрын Ерлан Атамқұлов пен Иманғали Тасмағамбетов арасындағы бірлескен бизнестік қарым-қатынастың бары жөнінде көптеген басылымдарда айтылды» деп топшылау жасады. Осындай былық істерден кейін Атамқұлов мырза 2007 жылдың мамыр айының соңында жұмыстан босатылды. Ақыр аяғы Назарбаев оны ҚТЖ президенті қызметінен «Байқоңыр шатағына» байланысты емес, өзге бір күдік пен күмән араласқан қаржы операциясына бола орнынан алды.

ҚТЖ президентінің орынтағы сол бетте босап қалған жоқ. Оған Жақсыбек Құлекеев мырза келіп жайғасты. Яғни, бұл уақыт 2007 жылдың мамыр айы еді. Құлекеев 2008 жылға дейін бір жыл уақыт қызметте отырды. Әрине, екі қолын уқалап бос отырмады. Іске кірісті. Әуелгі қарекеті Астана – Алматы арасында қатынайтын «Тұлпар» және  басқа да жолаушы­лар пойыздарының жол уақытын қысқар­ту­ға (“Тұлпар” – 12,35 сағат, басқа пой­ыз­дар 20 сағатқа жуық жүреді) арналған жиын еді. Аталмыш мәселенің шешімі ретінде қол­даныстағы темір жол тармағын күшей­ту, Балқаш үстінен темір жол тарту, Қазы­бек бек пен Бурыл байтал арасын жалғау­ды көздейтін нұсқаларды ұсынды.

Аталмыш мәселені егжей-тегжейлі зерт­теп, басқа да балама бағыттарды қа­растыру мақсатында бірнеше ұсыныс жасалды.  

Бірінші ұсыныс – Алматы мен Бақанас аралығын жаңа те­мір жолмен жалғауды қарасты­рып, Балқаш жағасындағы батпақ пен көл суы үстінен ас­палы көпір жүргізуді, Қара­ғандыға дейін жаңа жол төсеп, әрмен қарай қолданыстағы желі арқылы Астанаға жетуді көздейді. Нәтижесінде қолданыстағы 1333-желі 200-ден астам шақырымға қысқарып, қашықтық 1088 шақырымды құрамақ. Соңғы технология мен техникалық құ­рылғылар, жаңа құрамдармен жаб­дықталған пойыздар жыл­дамдығы айтарлықтай артпақ.

Көңіл тоқайлаған екінші ңұсқа бойынша Қапшағай сыртындағы Бөктер стансасынан Балқаш көліне дейінгі арадағы батпақты тұстарды айналып өтетін жаңа темір жол желісі салынуы керек. Бұл жағдайда жаңа темір жол желісінің қиылысатын тұстары етіп Аршалы (Астана – Қарағанды арасы) мен Бөктер стансаларын (Алматы – Бөктер арасы) таңдау ұсынылуда. Атал­мыш желі қашықтығы 940 шақырым. Магистраль құрылы­сына жұмсалатын қаржы көле­міне байланысты пойыз ұшқыр­лығын арттыру есебінен жол уақытын 6-7 сағатқа қысқартуға болады. Құрылыс және электр­лендіру жұмыстарының құны шамамен 385 млрд. теңгеден асады.

Енді бір ұсыныс қолданыс­тағы темір жол желісін кү­шейтуді, Алматы мен Шу ара­сын­да қос-қатар салынған шолақ 121 шақырымдық желілерді жалғауды, Отар – Шу, Шу – Қияқ­ты телімдеріндегі бұры­лыстарды, 174 шақырымның 76 шақырымын түзетуді, 286 шақы­рымды күрделі жөндеуден өткі­зіп, жылдамдықты ұлғайтуға мүмкіндік беретін жаңа құрал­дарды енгізуді көздейді. Сараптау нәтижесі бұл мақсатқа 43 млрд. теңгеден астам қаржы керектігін көрсетті.

Аталмыш нұсқалардың ішін­дегі ең тиімдісі  қайсы дегенде ойға мыналар оралады. Қазыбек бек және Бурыл байтал станса­лары арасын жалғасақ, жол 153 шақырымға қысқарып, жүрдек пойыздың уақыты 1,5 сағатқа азаймақ. Жол салу мен оны электрлендіру 75,2 млрд. теңгені қажет етеді. 30 млрд. артық жұмсалғанмен ол кейін, жолды күнделікті пайдалану кезінде тез ақталады. Жолды 153 шақырым­ға қысқартар болсақ, 286 шақы­рымның күрделі жөндеуінен, 100 (21 шақырымдық жол бұл жағдайда Алматы – Қазыбек бек арасында салынады) шақырым­дық қалған шолақ жолдарды жал­ғаудан құтыламыз. “Тұлпар­дан” басқа бұл арадан 13 пойыз өтеді, оның 4-уі жүк тасыма­лында. Барлығын осы арадан бұрып жіберсек, жүк айналымы артып, жол уақыты қысқарып шыға келмекші. Әрі вагон айна­лымы артады. Осы құрамдар Шу, Шоқпар дистансасына соқпаса, рельстердің желінуі, шпалдардың тозуы да бірден азаяды. Жол жөндеуге жұмсалатын қаржыны осы құрылысқа бағыттауға болады.

Қаржы үнемдеудің тағы бір көзі, Алматы – Шығанақ бекеттері аралығында 16 автокөлік бар. Бәрі күзетіледі, әрқайсысында 4 адамнан қызмет етуде. Айлықтарын орташа есеппен 50 мыңнан деп, оны 16-ға көбейтсек, жыл сайын 10 млн. теңге жоғалтады екенбіз. Егер өткелдерді әр деңгейде орналас­ты­ратын болсақ қауіпсіздікті арт­тырып, шығын мөлшерін төменде­туге болады және бұл арада темір жолды қорғаныш ретінде қоршау ұзындығы да едәуір қысқарады.

Темір жолдағы ұшқырлықты арттырғанда есте ұстайтын маңыз­ды мәселе, жолаушының жағдайы мен қауіпсіздігі бірінші орында тұруы керек. Уақытты қысқарту арқылы “Тұлпарды” – 10, басқа пойыздарды 15 сағатқа түсіріп, жүк вагондарының айналымын арт­тырсақ және локомотивтердің тиім­ділігін көтерсек деген ұсыныстар айтылды.

Аталмыш жобаны талқылау сәтінде мынадай жаңа ой туды. Ондағы мақсат – Алматыны эко­логиялық таза қалаға айналдыру. 2011 жылы мұнда Азия олимпиа­дасы өтетінін ескерсек, жоба маңызы одан сайын артады. Елба­сының Қазақстанды дамыған 50 мемлекет қатарына қосу туралы тапсырмасына сәйкес еліміздегі ең ұтқыр да ұтымды 30 жобаның бірі осы болмақ. Бұл жобаны жол уақытын қысқартудың нұсқасы ретінде емес, темір жолды дамы­тудың кең ауқымды мәселесі деп қараған дұрыс.

Алматы қазір тоғыз жолдың торабы. Өткен-кеткен пойыздар керек болса да, болмаса да оған соғады. Себебі, айналып өтетін жол жоқ. Солтүстік-шығыстан келе жатқан пойыздардың барлығы міндетті түрде Алматыға бұрылады. Егер Қапшағай мен Ұзынағаш арасын жалғар болсақ жол 80 шақырымға қысқарады. Сөйтіп 10 пойызды қала сыртынан өткізсек экологиялық жағдай біршама жақсарып қалады.

Сонымен бірге, вагон сұрыптау­ды сыртта жүргізіп, электр пойыз­бен жолаушыларды ғана жеткізсек, қаладағы темір жол мекемелерін, жүк жөнелтуші, алушы кәсіпорын­дарды сыртқа көшіріп, босаған жерді тұрғын үйлер салуға берсек, таразы басы тең түсер еді.

Оны іске асырудың жолы қайсы? Қазыбек бектің жоғарғы жағында Күрті су қоймасы ор­наласқан. Соның қасында, таудың еңістеу тұсында жазық жер бар. Сол араға сұрыптау стансасын са­лып, темір жол мекемелерін кө­шірсе, әзірге шартты түрде “А” деп аталып отырған теміржолшылар қалашығы сол арадан бой көтерсе, ішуге Күрті суы дайын. Сорбұ­лақтың суы болса көгалдандыруға жарап жатыр. “А” стансасынан Қапшағай, Бурыл байтал жаққа жол салса, одан әрі солтүстікке шығуға, Ақсүйектің қасынан қосылып Қияқтымен Шу жаққа және Жирен айғыр арқылы Шу жаққа, Қазыбек бек арқылы Алматыға шығуға мүмкіндік бар. Жолды Жирен айғыр арқылы бұрып жіберсек, Быстровка ар­қылы жүкті Қырғызстанға өткі­зудің мүмкіндігі пайда болады.

Өркениетті елдер тәжірибе­сінде орын тапқан бұл істің түпкі мәні – жолаушыларға заманына қарай сапалы қызмет көрсетуді қарастырады деп білеміз. Нұс­қаның және бір артықшылығы Үрімшіден Қорғасқа дейін бара­тын жол болашақта Алматы маңы Жетігенге келмек. Бұл маң ауылшаруашылық мақсаттағы жер болғандықтан оны сұрыптау орнына пайдалана алмаймыз. Ал Сорбұлақтан жоғары Күрті қасына әкелсек, игерілмей жат­қан кең жазира құлпырып сала бермек. Ауа райы қолайсыз, суы тапшы Достыққа қарағанда, бұл ара нағыз тасымалға тасқын бе­ре­тін торап болмақ. Осы арадан Астана, Қияқты, Жиренайғыр, Қазыбек бек, Қапшағай, Жетіген арқылы Үрімшіге шығуға болады. Астана – Үрімші жүрдек пойызын жіберуге өте қолайлы, мұнда жол 280 шақырымға қыс­қарады. Қапшағайдан Астанаға пойыз шықса, ол Күрті арқылы жүреді де жол 240 шақырымға азаяды. Бұрын Үштөбеден шық­қан құрамдар Шу арқылы өтіп келген. Сібірден келе жатқан пойыздар Алматыға соқпау ар­қылы 80 шақырым үнемдейді.

         Ал, Қапшағайдың жоғарғы тұсы жүк терминалын салуға да өте қолайлы. Қытайдан келген вагондар ішке, мәселен, Достық бекетінде 14 шақырымға енеді. Бұл қашықтық өте аз. Ал жаңа жоба бойынша 300 шақырымға дейін өткізуге мүмкіндік бар. Ол жүк айналымына септігін тигі­зеді. Себебі, бұл арада вагондар сатып алмай шетелдердің вагон­дарын пайдалануға болады. Олар­мен жүкті Қырғызстан, Өзбекстанға жеткізіп қосымша табыс табуға болады. Тағы бір амалы, қытайлар біздің кең аралықты жолмен кірген 1000 вагонды қайтармаған жағдайда, біздің де олардың вагондарын ішкі пайдалану үшін ұстап қалатын шамамыз болмақ.

Бұл арада тағы бір айта кететін ой бар. Жүру жылдам­дығын арттыруға жаңа темір жол құрамдары қажет етіледі. Бұл салада егер де бұрын елде қол­данылмаған құрамдар болса, олар пайдалану кезінде көп шығынға апарып соқтырады. Сол себепті бұл жағдайды тех­никалық және экономикалық тұрғыдан өте мұқият қараған жөн» деген еді Құлекеев ашқын жиын атқамінерлері.

Ж.Құлекеев өз міндетін пайдаланып ҚТЖ-ға бес жылдық мерзімге 890 миллиард теңге көлеміндегі қаржы жыл сайын 600 шақырым жолды жөндеуге, сонымен қатар 1 мыңнан астам локомотив пен 29 мыңнан астам жүк вагондарын сатып алуға және жаңартуға қажет екенін айтты. Ол өз сөзінде:  «ҚТЖ-ның 2008-2012 жылдарға арналған инвестициялық бағдарламасы жүзеге асқан жағдайда теміржол саласы жабдықтарының ескіруі көрсеткішін 70-тен 60 пайызға, жүк вагондары мен локомотивтердің жетіспеуін 12 пайызға дейін төмендету жоспарлануда»,-деді. Осыған орай Ж. Құлекеев Үкімет басшысына компанияның 5 жылға арналған инвестициялық бағдарламасы мен теміржол қызметі үшін тарифтерді биылғы жылдың сәуір айынан бастап жыл сайын 15 пайызға өсіруге қолдау жасауын өтінген еді. Сондай-ақ ҚТЖ президенті жолаушылар тасымалын дамыту үшін алдағы 5 жылдың аясында 850 вагон сатып алуға республикалық бюджеттен 110 миллиард теңге бөлуге ұсыныс жасады. Арман, шіркін орындала қойсын ба? Теміржол саласына темірдей жүйкемен келген Жақсыбек мырзаға жақсы болмады. Күтпеген жерден Қазақстанның қаржы полициясы «Қазақстан темір жолы» Ұлттық компаниясы президентін қамауға алды. Қаперлеріңізге сала кетейік, Жақсыбек Құлекеевке 4 оқиға бойынша айып тағылған болатын. Олар: фирмалардың бірінен 100 мың АҚШ доллары көлемінде пара алды, жеке үйін қарауылдауға теміржолдың күзет қызметін пайдаланды, өзінің «Лексус» автокөлігін мемлекеттік мекемеге (өзі басқаратын) сатты, тендер өткізу кезінде қызмет бабын асыра пайдаланды деген күдіктер.

Прокурор Ж. Құлекеевтің кінәсі сот мәжілістері барысында дәлелденді деп есептеп, оған дүние-мүлкін тәркілей отырып, 10 жылға бас бостандығынан айыру жазасын тағайындауды, жазасын қатаң тәртіптегі колонияда өткізу керек деп шешуді сұраған болатын. Сондай-ақ мемлекеттік айыптаушы Ж. Құлекеевтің 100 мың АҚШ доллары көлемінде пара алуына қатысты деген күдікпен қамалып отырған оның жүргізушісі Есенгелді Оспановқа да 10 жыл жаза тағайындауды сұраған еді. Сөйтіп, қызметтік жолда қиындыққа ұшыраған ол темір жолдан темір торға қарай аяңдады. Бірақ, Құлекеев ісінің ақ-қарасы ажыратылған жоқ. Біреулер мұны белгілі бір мүдделі топтың әдейі ұйымдастырып отырған құйтұрқылығы деген пікір айтты. Ақыры, Құлекеевті 2009 жылы қазанның 20-сында мерзімінен бұрын түрмеден шығарды.      Жақсыбек мырза қазір «Қазақтың мұнай және газ институты» компаниясының корпарациялық даму жөніндегі басқарушы директоры.

2008 жылғы 4 сәуірден бастап ҚТЖ-ның директорлық креслосын Асқар Мамин иеленді. Маминнің тұсында, яғни 2008 жылы темір жол кәсібіндегі машина құрылысы саласының өндіріс ауқымы 10 миллиард теңгені құрады. Одан кейінгі 2009 жылы Қазақстан теміржолы компаниясының таза пайда көлемі 15,7 млрд. теңге көлемінде болды. Алдын-ала жыл қорытындысына қарағанда, негізгі қызметтен 2009 жылғы кіріс көлемі 504 млрд. теңге көлемінде қамтамасыз етілді. 2008 жылға қарағанда бұл көрсеткіш 2 пайызға жоғары. Осы орайда есепті мерзімде жүк айналымы 195,6 млрд. тонна шақырымға, тасымалданған жүк көлемі 246,7 млн. тоннаға жеткізілді.   Кезекті сөзінде «Астана маңында орналасқан локомотив құрастыратын зауыттың машинақұрылысы өнімін өнідіру көлемі 2008-2014 жылдары отыз есеге артуы тиіс»,- дейді басшы. Жалпы көлеміне көз жіберсек, 2014 жылы бұл көрсеткіш 300 миллиард теңгеге жуық қаржыны құрайтын болады. «Сондай-ақ аталмыш аталмыш кәсіпорын шығаратын өнім түрлері екі есеге артады. Оның ішінде Қазақстандық қамту деңгейі 70 тен 95 пайызға дейін артады. Бұл дегеніңіз жаңа жұмыс орындары, бұл республика бюджетіне түсетін қомақты қаржы. Сонымен қатар ол өнеркәсіп кешенінің жаңа өнімі. Бұл Қазақстан теміржолын 100 пайызға отандық жылжымалы құрамдармен толықтыруға мүмкіндік береді» деді бір сөзінде Асқар Мамин. Оның осы сөзіне қарағанда бүгінде аталмыш кәсіпорында  шамамен 530 жұмыс орны бар. Зауыт қуатын арттыруда. «2014 жылы біз жылына 150 магистралды және маневрлі локомотивтер шығаратын боламыз». Бұл – Асқар Мамин жасаған болашақтық жоспар. Сонымен бірге осы жыл бедерінде бірнеше темір жолдардың құрылысы қарқынды жүрді. Мәселен, осы жылдың 29 мамыры күні халықтың жайлы тасымалға сұранысын қанағаттандыру, сонымен қатар қызмет көрсетуді жақсарту мақсатында Алматы 2 бекетінен «Алматы-Шымкент» бағытындағы №11-12 «Отырар» жоғарғы деңгейлі пойызының бірінші құрамы жөнелтілді. Пойыз құрамы «Жолаушылар тасымалы» АҚ-ның («Қазақстан темір жолы» ҰК» АҚ-ның еншілес компаниясы) вагондарынан құралды.   Бүгінгі күні   жолаушылар темір жол көліктерімен 106 бағыт бойынша тасымалданып отыр, соның 14-і – халықаралық. Өткен жылы барлық өнеркәсіптік-қаржылық көрсеткіштер бойынша өсім байқалды. Нақты айтсақ, компания 15 млн. астам адамды тасымалдады, бұл 2009 жылмен салыстырғанда 6 пайызға көп. Қаржылық нәтиже 1,9 млрд. теңгені құрады, бұл оның алдыңғы жылға қарағанда 7 млрд. теңгеге артық. Бір жұмысшыға шаққандағы еңбек өнімділігі 24 пайызға артты. «Қазақстан темір жолы» ҰК» АҚ басшысының тапсырмасына сәйкес, шығыстарды оңтайландыру және табыстарды арттыру жұмыстары жүргізіліп, нәтижесінде экономикалық тиімділік 2,2 млрд. теңгені құрады.

 Вокзал ғимараттарын қайтару мәселесін «ҚТЖ» ҰК-ның президенті Асқар Мамин жеке бақылауына алып, 2011 жылды «Вокзалдар жылы» деп атады. Жайлылық, қызмет сапасы мен қауіпсіздікті арттыру мақсатында биыл кішігірім стансаларда 100 вокзал салып, 120-сына күрделі жөндеулер жүргізуді жоспарлап отыр. Қазір вокзалдардың бірыңғай дизайнын пысықтау үшін біраз жұмыстар жасалуы керек. Қорыта айтқанда, «Жолаушылар тасымалы» АҚ жолаушыларымыз вокзалдар мен пойыздарда өздерін жайлы сезіну үшін барлық жағдайды жасауға ұмтылады.

Өкілеттік мерзімінде ҚТЖ басшысы өзге ел мамандарымен де қоян-қолтық араласып жұмыс жасауда. Оған дәлел, Асқар Мамин мен «Альстом Холдинг» компаниясының вице-президенті Бернар Гоне теміржол саласында бағыттағыштар үшін электрлі жетектер шығару бойынша бірлескен кәсіпорын құру жөнінде ынтымақтастық меморандумына қол қойды.

   Жақсыны жақсы деу керек, Асқар Мамин келгелі теміржол саласы өрге беттеді. Компания басшысының сыртынан айтылып жүрген алыпқашпа әңгімені қайтеміз,  оның басқаруындағы компания жетістігін жоққа шығара алмаймыз. Қазақ локомотив пен жүк вагонын жасайтын жағдайға жетті, енді жолаушы вагоны мен цистерна құрастыруға кірісті. Темір жол нысандары – вокзалдар қайтарыла бастады. Биыл компанияда «Вокзал жылы». Атаулы жылдың шеңберінде 100 вокзалдың ғимараты жаңадан салынып, 120 вокзал күрделі жөндеу көрмек. Ал өткен жылы «ҚТЖ» ҰК» АҚ айналымға шығарған еурооблигацияларға инвесторлардан сұраныс қарша борады. 2010 жылы жалпы сомасы 70 млн долларды құраған еурооблигацияларға деген инвесторлар сұранысы 8,2 млрд долларды құрап, ұсыныстан 12 есе асып түскен! «Бұл Қазақстанның еліміздің корпоративтік секторындағы ең үздік облигациялары болып табылады»,- деді А.Мамин. Не керек, ҚТЖ 2010 жылды 598 млрд теңге табыспен, 61,4 млрд теңге таза пайдамен жапты.

Енді биыл «Жетіген-Қорғас» теміржолы іске қосылып, ел мұратын орындайтын күн де алыс емес. Ұзындығы 293 шақырымға созылатын бұл жолдың құрылысы былтыр басталған болатын. «Жетіген-Қорғас» теміржолы бойында 31 көпір, 14 шағын разъездер мен станциялар бой көтереді. Бұл – ел транспортындағы аса бір маңызды теміржол болмақ. Ол шекаралық аймақатағы  Қытайдың Педжім елді мекеніне таяу. Міне, осы ұзаннан көлбей жатқан ұзын-сонар жолдың салынуына, ел игілігіне берілуіне ҚТЖ президенті Асқар Маминнің де еткен бір кісідей табан ақысы мен маңдай тері бар.

Экономикамыздың өзегі – теміржол саласының басшыларының санатына енгендердің еткен кең әрі кем істерінің болмысы осындай. Халықтың игілігіндегі кәсіпорынды халық үшін пайдалануымыз керек. Кей кезде біздің шенеуніктеріміз ел алдындағы жауапкершілікті ұмытып, өз мүддесіне қызмет еткенді қалайды.

Осы уақытқа дейінгі ҚТЖ жұмысында әрине айтуға тұрарлық ілгерілеушіліктер болды. Ара-тұра теміржол саласында күрмеуі мол мәселелер де шаң беріп қалады. Мәселен, жолаушылар билетінің таусылып қалуы. Бұл іске көбінесе вокзал маңын кезген алыпсатарлардың ықпалы зор. Содан кейін тентіреп жолынан қалып жатқан көптеген жолаушыларды байқап жатамыз. Қазақстан Темір жолы басшылығы кездесіп жатқан кемшіліктерге тосқауыл қоя білсе елдің де көкейінде көп күдік болмаушы еді.

«Атамекенді»

***

    Бұрын Алматы арықтарымен апорт ағып бара жататын. Қазiр бос бөтелкенi көресiң.

***

    Осыдан бірер жыл бұрын ұлттық университеттiң диплом қорғауына қатыстым. Досым магистрлiк жұмысын қорғайтын едi. Соған барғанмын. Не керек, досым екi жыл оқыған, меңгерген тақырыбын барын салып-ақ қорғады. Алайда бұған мән берген ешкім жоқ. Бiр ұстазымыз көздi бақырайтып қойып ұйықтап отырды. Өзi комиссия мүшесi едi. Ұстазы ұйықтаса, шәкiрті қайда барсын?

***

    Қазiр тамақтың өзi алдамшы (қаланың тамағын айтам). Палаудың етi аз, күрiшi көп. Самсаның етi жұқа, наны қалың. Шындығынан өтiрiгi басым бүгiнгi қоғамның дәл өзiндей.

***

     Банктердiң алдын қарасаң, семiрген, май басқан, қарны шыққан адамдарға көзің түседі. Ала таяқтан нәпәқа іздеген жол полициясы қызметкерлерi де осы сыпатта. Ал ақындар арық. Жазушылар тырық. Жұртына, ұлтына қызмет еткендердiң сiңiрi шығып, қарынға қызмет еткендердің қарны тоқ, уайымы жоқ болатыны несі екен? 

***

    Осыдан бірнеше жыл бұрын Үкіметбасы өзінің орынбасарларын тағайындады. Бірі құрылыс жөнінде, бірі қаржы жөнінде… Таңқалғаным мәдениет саласын басқаратын бір орынбасардың жоқтығы. Өркениетті ел әуелі мәдениетін ойласа керек еді…

***

    Қазір елімізде түрік көп. Құрылыс салып жатыр. Бізде ғана емес, әлемнің көп елінде түрік салған ғимарат жетерлік. Мейрамхана бизнесінің көшбасында тұрған да солар. Ақша да, байлық та, сән-салтанат та соларда. Қызығасың, қызғанасың. Ал біз қайтер екенбіз? Мұнайға қарап мұңайып өтеміз бе? Әлде жер астындағы қазынамыздың пайдасын жер астына түскенде көреміз бе?

***

    “Қарындарыңды босқа көтергенше, медицинаны көтерсеңдерші, ағалар”. Жақында КВН ойындарының бірінде осындай сөз айтылды. Астарына үңілсек, ойлы сөз. Керек болса, осы сөзді емен есіктердің ар жағында отырған қарыны алға, дарыны артқа кеткен шенеуніктердің кабинетінің маңдайшасына іліп, әрқайсысының қалтасына салып қойса артық етпес еді…

***

    “Евразия” телеарнасы әр сенбі сайын орыстың әр ауылынан сол елдің халық әндерін орындаушыларды көрсетеді. Ұлттық киiмдерiн киiнiп, ұлттық аспаптарын қолына алып, жүздерi балбұл жанып, бар ынта-пейiлдерiмен ән шырқайды шiркiндер. Қарадай қарап сүйсiнесiң. Орыстың бәрі әнші, бәрi бишi, бәрі бірдей өнерпаз ба деп ойлап қаласың. Мақтанды демеңiз, шынтуайтында қазақтың халық әндерi орыстың халық әндерiнен асып түспесе кем емес екенін біз емес олардың өзі мойындады емес пе? Бұған қазақтың әндерін мен күйлерін жинаушы А.Затеевичтің «Бүкіл қазақ даласы ән салып тұрғандай» деген бір ғана сөзі дәлел. Бізге тек барды бағалау, асылды аялау, құндыны қадiрлеу жетiспейді. Ұлттық идеология деп зар қағамыз. Біле-білсек, нағыз ұлттық идеология осы емес пе?

***

    Осыдан екі жылдай уақыт бұрын ұлы Абайдың шөбересі (ақынның төртінші ұлы Мағауияның ұлы Жағыпардың қызы) Ишағы апайдың үйінде болдым. Көп әңгіме айтты. Бір әңгімесінде: “Бізге (туған сіңілісі Ғазелді айтып отыр) Мұхтар Әуезовтен кейін бір-ақ адам көмектесіп келеді. Ол – Мұхтар Құл-Мұхамед. Ол кісі бізге өмірбойлық зейнетақы тағайындады” деді. Білуімше, еліміздің Мәдениет министрі ұлтымызға тұтқа болған адамдардың ұрпақтарының бірнешеуіне қамқорлық танытып келеді. Жамбыл Жабаевтың шөбересі де сол кісінің қамқорлығында деседі білетіндер. Министрдің, шенеуніктің бәрі Мұхтардай болса дейсің…     

***

    Қазіргі қазақ баласы Қабанбайға емес, Жумонгқа табынады. Жумонг деп қолға қылыш алып, «мен Жумонгпін» деп аттандайды. Қазіргі көрермен қазақ тарихынан гөрі кәрістердің Когуре тарихын жақсы біледі. Кім кінәлі? Көк жәшік пе, әлде сол жәшіктің құлағын ұстаған өзіміз бе?

***

    Жуықта, Президент сайлауынан бір күн бұрын бір топ адам әкімдікке жиналды. Атын атап, түсін түстемей-ақ қоялық. Бәрі де лауазымды адамдар, дені мемлекеттік қызметкерлер. Ішінде жасы да, жасамысы да бар. Қолдарында бір-бір шағын ту. Бір уақытта әйгілі «Атамекен» әнін орындауға әзірлік жасады. Таңқалғаным, бәрі де қолдарына тілдей қағаз ұстап алыпты. «Атамекенді» әлгі қағазға қарап айтып тұрды.    

    «Атамекенді» білмейтін қазақ қазақ па? Абайды оқымайтын қазақ қазақ па? Мені саны миллиардан асып жығылатын қытай халқы, терістіктегі алып көрші Ресей емес «Атамекенді» жатқа білмейтін, Абайды жата-жастана оқымайтын, «Ахмет Байтұрсынов қабылдауыңызға келіп тұр» десе бас шұлғудан тайынбайтын өткенін ұмытқан осындай жаңа қазақтар үрейлендіреді.    

Азамат ҚАСЫМ.

Сонымен өзіміздің көзінің алдын әжім шола бастаған, самайына қырау түскен «бойжеткендеріміз» бен «бозбалаларымызды» сөз етпегенде сонау ерте кезде де, қазір де орта жасқа жеткенше үйленбеген немесе мүлде жарсыз өткен адамдардың болғандығын және бар екендігін еске сала отырып, «Сүрбойдақтар» айдарын ашуды жөн санадық.

Атақты суретші Леонардо да Винчи де (1452-1519), физика мен математиканың негізін қалағандардың бірі Исаак Ньютон да (1643-1727), философ әрі жаратылыстанушы Иммануил Кант та (1724-1804) ғұмыр бойы сүрбойдақ болып өтеді. Ал, атақты балалар жазушысы Ганс Кристиан Андерсен (1805-1875) швед әншісі Йенни Линдке жас кезінде ғашық болады да, сол әйел Лондон мен Берлин арасында сапарға шықса болғаны бірге еріп қасынан қалмайды. Алайда, Андерсеннің ұсынысына ол әйел өзінің ризашылығын бермейді. Содан бастап басқа бір де бір адамға үйленбеймін деген сертінде тұрған Андерсен ғұмырын жалғыз өткізеді. Ол өзі ерекше ұнатып сүйген сол әйелдің құрметіне «Су перісі» дейтін атақты ертегісін жазған.

Сонымен бірге орыстың атақты жазушысы Николай Гоголь (1809-1852), Англия королі Эдуард ҮІІІ (1894-1972) де өмір бойы үйленбей өткен адамдар қатарын толықтыра түседі.

Түгендей берсек мұндай тізім таусылар емес. Қазіргі есеп бойынша аса дәулетті адамдар ішінде 110 сүрбойдақ бар екен.

Оқырмандарымызды жалаң баяндаумен мезі етпес үшін осы жерде әйгілі сүрбойдақтардың бір-жарын таныстыра кетуді де жөн көрдік. Солардың бірі Дубай әміршісі – Шейх Хамдан Бин Мохаммед Бин Рашид аль-Мактум.

Біріккен Араб Әмірліктеріндегі аса дәулетті отбасылардың ішінде екінші орын алатын аль Мактумның отбасы екендігі ешкімге де жасырын емес. Олар әйгілі Emirates әуе компаниясына иелік етеді. Араб Әмірліктеріндегі мұрагер таңдау, билік тағын босатып беру жүйесі дамыған бірқатар елдерге, жалпы Еуропадағы монархиялық мемлекеттерге мүлде ұқсамайды. Себебі мұсылман әміршілері әдетте бір әйел алумен шектелмейді. Бәйбішесіне қоса оның бірнеше тоқалы мен кәнизактары болады. Сондықтан да ол осы балаларының ішінен аса қабілеттісін, ел басқаруға бейімділігі жететінін ғана өзіне мұрагер етіп тәрбиелейді. Сондықтан да шейх Мохаммед Бин Рашид аль Мактум, яғни Дубайдың қазіргі әміршісі өзінің соңынан ерген інілерінің немесе ұлдарының ішінен біреуін мұрагер етіп таңдауы әбден мүмкін.

Солай дегенмен де осы әулеттің ішіндегі 27 жасар Шейх Хамдан Бин Мохаммед Бин Рашид аль-Мактум тақ мұрагері ретінде қазірдің өзінде көзге  түсе бастады. Ол Сэндхерст әскери академиясын, сондай-ақ Лондон экономика мектебін және бірнеше аса мәртебелі жоғары оқу орындарын бітірген. Осыған да орай болса керек, жастығына қарамастан ол қазір аса жауапты мемлекеттік істерді атқарумен шұғылданады. Шейх Хамдан Бин Мохаммед Бин Рашид аль-Мактум Дубайдың Атқарушы кеңесі төрағасының лауазымын атқарады. Елдің қым-қуыт шаруаларын шешумен бірге ол қолы бос кезінде өлең жазып, әртүрлі аспаптарда құйқылжыта ойнай да біледі.

Осы тақ мұрагерін мысалға келтіріп отырғанымыз тегін емес. Себебі мұсылман әлемінде жас жігіттерді 15-17 жасында үйлендіру дәстүрі әлі де өз ырғағын жоя қойған жоқ. Бірақ әзірше оның кімге және қашан үйленетіні жайында ешқандай деректі де ешкімнің естімегені рас.

*                        *          *

«Финанс» журналының жарияланымы бойынша 2009 жылы Ресейдегі аса дәулетті саналған, оның үстіне әлемдегі ерекше бай адамдардың қатарына қосылған Михаил Дмитриевич Прохоров 1965 жылы Мәскеу қаласында туған еді. Кеңес армиясы қатарындағы қызметін аяқтап болған соң ол Мемлекеттік қаржы академиясына оқуға түседі де, осыдан соң Халықаралық экономикалық ынтымақтастық банкінде жұмыс істейді. Араға үш жыл салып дарыны арқылы көзге түскен Прохоров бір жыл «Халықаралық қаржы компаниясы» АКБ басқармасының төрағасы лауазымын атқарады. Осыдан соң кепілдік аукциондарға қатысу арқылы әлемге әйгілі бола бастаған «ОНЭКСИМ Банк» АКБ басқармасының төрағалығына сайланады. Осылайша бірнеше компаниялармен бірлесе отырып олар көптеген кәсіпорындардың акцияларын сатып алады.

2008 жылы бірнеше компаниялардың акцияларын бір қолға шоғырландыру арқылы өзі басқаратын саланы әлемге танытқан ол дүниежүзіндегі миллиардерлер ішінде 24-ші орынға көтеріліп, 19,5 млрд доллар қаражаты бар байлардың біріне айналады.

Әрине аса бай адамдардың әртүрлі дау-дамайға ұрынып, белгілі бір дәрежеде өзі қатарлы кәсіпкерлермен текетіреске түсетіні де белгілі. 2007 жылғы қаңтар айында қасына ерген 25 серігімен қоса Франция полициясы тұтқындап, арнайы орынға жеткізеді. Бұған дейін де әртүрлі қылмыстарының беті ашылып, мерзімді басылымдарда есімі қылаң бере бастаған Прохоровты білетін жұрт «енді бұл құрықтан құтылмайды» деп есептейді. Сөйтсе Франция полициясы оған жас қыздарды жолдастарына сыйға тартты деген айып таққан екен. Алайда, іс барысын жан-жақты тексерген соң ресейлік миллиардердің бұл іске ешқандай қатысы жоқтығы анықталып, қамау орнынан біржола босатылады. Алайда, бұл іс 2009 жылдың наурыз айына дейін созылады. Сөйтсе қасына еріп жүрген  әйелдердің бірі Франция полициясына Прохоровтың өзін алдап торға түсірмек болғанын баяндап арыз жазған көрінеді. Кейін анықталғандай ол бикеш миллиардерден осылайша едәуір қаржы өндіріп алуды көздесе керек.

Бір ғажабы, барлық мүмкіндігі бола тұра әлемдік деңгейдегі миллиардер саналатын Михаил Прохоров өзіне өмірлік жар таңдамапты. Жасы егделер қатарына біртабан жақындай түскен Михаилдың көңіл қосқан немесе ұнатқан әйелдері жайында да мардымды дерек жоқ. Осыған қарағанда мақаланың бас жағында сөз болғандай Диоген, Колумб, Ньютон секілді  ғұмыр бойы жар сүймей бойдақ өтуді мұрат тұтты ма екен деп те ойлайсың.

Ауылшаруашылығы қазақтың қазақ болып өніп-өскен кезінен бергі кәсібі бен нәсібі.  Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына арналған бір жылғы Жолдауында: «Біз әлі де болса есею мен кемелдену кезеңінен өтуіміз керек. Қазақстандағы азаматтық қоғамның босағасын бекіте беруіміз керек. Бұл үшін агроөнеркәсіп кешенін түлете дамытып, ауылға айрықша назар аударылуы, жеткен биігіміз бен жинақтаған тәжірибемізге сүйеніп, ауылдағы ағайындарымызға өмірдің жаңа сапасына жетуіне қол ұшын беретін уақыт туды», – деуі осының айқын дәлелі.

Әрине, 90-жылдардың бас кезінде саяси және әлеуметтік-экономикалық салаларда бастан өткерген қиыншылықтар мен ауыртпашылықтар аз болған жоқ. Әсіресе, сол өтпелі кезеңде орын алған ауыртпалықтардың зардабы ауыл шаруашылығына, бүкіл аграрлық секторға ауыр жүк болды. Социалистік қоғамнан шыққан өзге елдердегі сияқты, Қазақстан Республикасында өткізіліп жатқан аграрлық реформалардың басты мазмұны –  әкімшілік-әміршілдік тәсілге негізделген бір экономикалық жүйеден нарық қатынастарына негізделген екінші жүйеге көшу екенін мойындасақ,   аграрлық саланың шаруашылықты жүргізу тетіктері терең өзгерістерге ұшырайды. Осыған байланысты, ауыл шаруашылығын реформалауда шаруашылық жүргізудің басымырақ нысаны болып табылатын, өндірісті тиімді жүргізуді қамтамасыз ете алатын және табыстарды әлеуметтік әділеттілікпен бөле алатын ауылшаруашылық бірлестіктері мен серіктестіктерінің  және ауыл шаруашылық министрлігінің атқарар шаруашылық қызметіне тиесілі еді.

Сонымен Кеңестер одағы тараған соң бұрынғы одақтас республикалар арасындағы байланыстардың бәрі үзіліп, тәуелсіздік жолына түскен Қазақстан ауыл шаруашылығын дамытудың жаңа жолын, тың бағытын таңдап алды. Билік басындағылар арасындағы бірқатар пікірталастардан соң ұжымшарлар мен кеңшарларды жаппай тарату, шағын шаруа қожалықтарын құру қолға алынды. Сол 1991 жылы Қазақстан Ауыл шаруашылығы және азық-түлік министрлігін өмірлік және өндірістік тәжірибесі мол, экономика ғалымдарының докторы Валентин Иванович Двуреченский басқаратын.

Бұл – ескінің күйреп, жаңа дүниенің есігі әлі толық ашыла қоймаған, шаруашылық жүргізудің ақ-қарасы толық айқындалмаған, қоғамдық формацияның бірінен екіншісіне өтудің сара жолы таңдалынып алынбаған ауыр кезеңнің басы еді. Оның үстіне дәнді дақыл селекциясын жақсартудың, жаңа сорттар енгізіп, дәнді дақылдар өсірудің тың бастамаларын батыл пайдалана бастаған бұл үрдіс министрге оңайға соқпады. 1955 жылдан бастап жыл сайын тоңы аударыла келе құнарын жоғалтқан егістікті қайтадан қалпына келтіруге де Валентин Иванович сол тұста батыл кірісе бастаған еді. Осы мақсатта республика бойынша ондаған су қоймалары салынып, егіс алқаптарының құнарлылығын арттыру үшін химиялық заттар мен органикалық тыңайтқыштар жаппай пайдаланыла бастаған болатын.

Одақ тарап, әрқилы химиялық қоспалар, тыңайтқыштар алу қиындаған тұста министрдің ойға алған істері де жүзеге аспай қалды. Оның үстіне су қоймаларын, гидротехникаларды, жүздеген элеваторларды күтіп ұстауға да үкіметтен бөлінетін қаржы шектелді. Осыдан соң қанша талпынса да Қазақстан ауыл шаруашылығын қайтадан қалпына келтіре алмасын білген Двуреченский қызмет ауыстыруға бел буды. Сөйтіп 1992 жылдың ақпан айында орнын Балташ Тұрсынбаевқа босатып берді.

Қайраткерлік қызметтің сатысынан өткен Балташ Тұрсынбаев ақсап тұрған ауыл шаруашылығының шын мәніндегі жанашыры болып ел есінде сақталды. Өз кезегінде Балташ Тұрсынбаев атақоныс мекеніміз – ауылдың, іргелі саламыз ауылшаруашылығының тарамауына күш салды. Аграрлық сектордың қабырғасын қақыратпай, техникалық базаны жеке адамның меншігіне бермеуді ойластырды. Тұрсынбаев министрлік тізгінді ұстап отырғанда аса бір көрегендікпен ауылдың бүгінгі болашағына көз салған шығар. Ол тек ауылшаруашылығын күйттеп қана қоймай, шетелдегі қандастарымыздың да елге оралуына өз септігін тигізді. Осы мәселемен бүкіл көші-қонға қатысы бар министрлерді жинап алып, тапсырма бергенде ол тапсырма министрлердің жауапсыздығынан маусым айының аяғына дейін жауапсыз қалды. Сосын тағы да ауыс-түйістер болып, бұл тірлік те қожырап сала берді. Сөйтіп, жақсы басшының қызметтегі ғұмыры ұзаққа созылмады. Экс-министр қазіргі ауылшаруашылығының жай-күйіне да алаңдаушылық білдіреді. Бір сұхбатында ол ауылдың жағдайы солғын тартып, қаланың күні туып келе жатқанын айтқан еді:  «Әйтеуір ілдебайлап күн көруді білді. Шынында, қалаға келіп көсегесі көгеріп кеткендер аз. Басым бөлігі баспанасыз, тұрақты жұмыссыз, пәтерден пәтерге ауысып сандалып жүр. Сөйте тұра ауылға барғылары келмейді. Өйткені ауылда да олар айналысатын іс жоқ. Мал шаруашылығымен шұғылдану үшін қор болу керек. Ол мал тұрақты өсіп отыруы шарт. Мәселен, 10-15 бас мал сатып алып өсіріп, қызығын көру үшін кем дегенде 3 жыл уақыт керек. Ол үш жылда күнкөрісін немен айырады? Бала-шағасын қалай асырайды. Яғни, бұл жерде мемлекеттің ауыл шаруашылығын, соның ішінде мал шаруашылығын дамытуға арналған бағдарламасының осалдығы көзге ұрып тұр. Осы саладағы реформалар жемісін берген жоқ. Ауыл шаруашылығы жүйелілікпен, реттілікпен қаржыландырылмай отыр. Бір сөзбен айтқанда мемлекеттік қолдау жетімсіз. Соңғы жиырма жылда мал шаруашылығын әлсіретіп алдық», – дейді.

Рас, қазіргі министрге дейін ауыл тұрмысын ашына сөйлеген тұлға Балташ Тұрсынбаев болатын. Бірақ, Балташ Молдахметұлының айқайына ешкім құлақ аспады. Керісінше, оны билік дәлізіндегі ойыншылар күстаналап бақты. Түптің-түбі министрліктен кетірді.

Министрлік орыннан Балташ кеткен соң, Сергей Виталийұлы Кулагин ауыл шаруашылығы саласын өз қолына алды. Кулагин Целиноград ауылшаруашылық институтын бітірген, өзі осы саланың маманы болып біраз қызметтер атқарған адам.

Кулагиннің тұсында жанармай, жағармайдың тапшылығы жағадан алып, әр қилы ұйымдастыру келеңсіздіктері етегінен тартып тұрған диқандар мен малды ауылдардың қиындығы қабырға қайыстырды. 1993 жылғы ақпан айында Ақмолада өткен кеңесте ауыл шаруашылығы еңбеккерлерінің алдында тұрған міндеттер жан-жақты сөз болды. Сол кездегі ауыл шаруашылығының жай-күйіне тоқталсақ, нарықтық қатынастың ел экономикасына тереңдей енуі ауыл шаруашылығына да елеулі соққы бергені рас. Егіншілік пен мал шаруашылығы өнімдерінің барлық түрі құлдилап кетті. Қыстың ұзаққа созылып, көктемнің кеш шығуы да өз салдарын тигізді. Малдың өсімі кеміп, өлім-жітім көбейді, сүт-ет өнімдері азайды.  Шикізаттардың жетіспеуінен ұқсатушы кәсіпорындардың қуаты 50-60 пайыз ғана пайдаға жарады. Шаруашылықтардың айналым қаржысы бітіп, несие және дебиторлық қарыздар ұлғая түсті. Көптеген жерлерде жалақылар берілмеді. Осының салдарынан ауыл-селолардағы өндірістің материалдық-техникалық базалары нашарлаған үстіне нашарлады. Сол жылы әрбір екінші шаруашылық залалды жұмыс істеді. Жағдайдың қиындай түсуіне жанар-жағармайдың жетіспеуі де әсер етті. Энергия ресурстары бағасының өсуі ауылшаруашылық кәсіпорындарының төлеу қабілетін мүлде кесіп тастады десе де болады. Кулагин басқарған бір жыл ішінде жағдайдың қиындағаны соншалық өндірілген өнімнің құны бес есе дерлік ұлғая түсті. Сөйтіп, ауылшаруашылық кәсіпорындарының қарызы 6 миллиард теңгеге жетті. Мұның өзі іс жүзіне келгенде банктердегі барлық операциялардың тоқтап қалуына әкеліп соқты. Осындай қиыншылықтардан қысылған ауылшаруашылығы саласына Үкімет өз әлінше көмек жасады. Өзара қарызды өтеу жөнінде ведомствоаралық зачеттер өткізілді, шаруашылықтарға бұрынғы қарыздарын өтеу үшін 2000 жылға дейін мүмкіндік берілді.

Одан біраз жыл бұрын Ауыл шаруашылығы министрлігінің бірсыпыра буындары өз алдына бөлініп шығып, шаруашылық есептегі жеке құрылымдарға айналған болатын. Сол жағдай Кулагиннің тұсында біршама жалғасын тапты. Шаруашылық есептегі буындардың бөлініп шығуы біртұтас мемлекеттік өнеркәсіп болып тұрған кезімізде-ақ, яғни 1990 жылдың аяғына таман байқала бастаған еді. 1991 жылы жеке-жеке үш құрылым – ауылшаруашылығы министрлігі, «Қазагромашжөндеу» және «Қазагроөнеркәсіп техникасы» құрылды.

Дәл Кулагиннің министр кезінде жекешелендіру үрдісі жүріп жатты. Бірақ, жергілікті жерлерде жекешелендіру қарқыны онша мәз емес еді. Осы орайда ауыл шаруашылығындағы жекешелендіруді бұрынғы бар колхоз-совхоздарды таратып, жаппай фермерлікке айналдыру десек, әрине, қателескен болар едік. Министрлік жекешелендіру науқанында бұрыннан қалыптасып қалған ұжымдық шаруашылық жүргізу тәртібін үзіп алмай, жеке меншікті соның негізінде енгізуіміз керек деген тоқтамға келді. Бірақ, сол кездегі мәліметке сүйенсек, 2050 совхоздың 650-і талапқа сай жекешелендірілген жоқ. Келген министрлердің барлығы реформа жасағыш. Сергей Кулагин де өз реформасымен жұртты қарық қылғысы келді. Министр бір сұхбатында: «Жалпы халық шаруашылығы экономикасын, жылу-энергетика, машина жасау салаларын көтермей, біз ауылдағы жағдайды жақсарта алмаймыз. Ал оған әлі біраз уақыт керек. Сондықтан да мемлекетіміз ауыл-селоларды дамытуға арнап бұрындары қабылданған әдемі заңдардың бірқатар баптарын, сондай-ақ, «Ауыл» бағдарламасын уақытша тоқтата тұруға мәжбүр болды.

Ауылда қазір ақша тапшы. Оның да түп негізі осы қаржыға келіп тіреледі. Көптеген шаруашылықтар банкрот болған, кейбіреулері қалт-құлт етіп күнін әзер көріп отыр. Банкте соқыр тиындары да жоқ. Банк демекші, бірен-саран бай мекемелер мен шаруашылықтар да қазір өз есебіндегі қаржыларына қолдары жете алмай жүр. Ауыл-селоларымыздың қазіргі ахуалы бәрімізді де алаңдатады. Ауылда молшылық болса, елде тоқшылық болатынын да жақсы білеміз. Біздің асыраушыларымыз – ауыл адамдары қазіргі қиыншылықтарды өздерінің еселі еңбегімен жеңіп шығады»,- деп, ауызды қу шөппен сүртті.

Арада біраз уақыт өте салысымен Қазақстанда ашаршылық болуы мүмкін деген сыбыс шықты. Сол кездегі Қостанай облысының әкімі Балташ Тұрсынбаев: «1993 жылы ауыл шаруашылығы кәсіпорындарымыз 146 миллион теңгедей шығынға шықты. Кәсіпорындардың 90 пайызы жылды зиянмен аяқтады. Оны айтамыз-ау, бірінші жарты жылдықта шаруашылықтарымыз 117 миллион 652 мың теңге шығындалып қалып отыр. Кеңшарларды жаппай жекешелендіру жүріп жатыр. Бірақ, шығындарды жабу жөнінде ойласар ешкім жоқ. Жұмсалған қаржылар кәсіпорынның жаңа иелеріне мұраға кетеді, сонда оларды бесіктен шықпай жатып тұқыртпақпыз ба?», – деп дегбірсізденген еді. «Реформа жасағыш» Сергей Кулагиннің министрлік мерзімінде ауылдың жағдайы оңған жоқ, қайта құлдырады. Ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру мен оны дайындау көлемі осылайша күрт төмендеп, оған жұмсалған шығын қисапсыз өсті. Бүгінде шалқайып Қостанай облысы әкімдігінің креслосында отырған экс-министр бұрын солай болған еді. Осы қызметінен соң ол 1994 жылдың маусым-қазан айларында ҚР-ның премер-министрінің орынбасары болып жұмыс істеді. Содан 1994-98 жылдары «Интеграция-Целина» Халықаралық қорының президенті. Ал 1998 жылдың қаңтар-қыркүйек айларында қайта Қазақстан Республикасының Ауылшаруашылығы министрі қызметін атқарды.

1994 жылы Кулагин босатқан министрлік тағына Жәнібек Кәрібжанов жамбас тигізді. Омбының С.М. Киров атындағы ауыл шаруашылығы институтын тәмамдаған Жәнібектің мамандығы агроном-экономист. Ол бірден министрліктің тізгінін ұстаған жоқ, осыған дейін де илегені бір пұшпақ.  Кәрібжановтың бұл жауапты қызметке келгендегі тындырған елеулі жұмысының бірі – көпшілікті елеңдетіп, ақыры ел игілігіне іске асқан «Көксарай» су қоймасы болды. Небәрі екі жарым жылдың ішінде салынып біткен нысан толық ауқымды су қабылдай бастады. Міне, осы күрделі су реттегішінің іске асуына, «Көксарайдың» бүгінгі күнге жетуіне Жәнібек Кәрібжановтың ықпалы мол болды. Осы жобаның бастамасын, яғни «Көксарай» су тоспасының техникалық-экономикалық негіздемесін Кәрібжанов министр болып тұрғанда жасатқан еді.

Ж.Кәрібжанов министр уағында облыс әкімдерінің орынбасарларын, ауыл шаруашылығы саласының басшыларын, білікті мамандарын жинап, Қордай ауданында республикалық жиналыс өткізгені бар-тын. Шенеуніктің бастауымен Қордай ауданында жылыжай салу ісі де жақсы жолға қойылған еді. Аталмыш ауқымды жобалар ауылшаруашылығы саласының тасын өрге домалатпаса, төменге құлдилатқан жоқ. Солай дегенмен, Кәрібжановтың уыстап жинаған жақсылығын, кейбір істері жуып шайып жіберді. Мәселен, Үкімет сағатында ортаға салынған деректерді келтіре кетсек, Жәнібектің тұсында елімізде мал басы орта есеппен 56 пайызға,одан алынатын мал өнімдері 86,5 пайызға кеміп кетті. Ал, асыл тұқымды мал шаруашылықтарының саны 3 есеге, ондағы мал басы 17 есеге азайды. 62 құс фабрикасының жартысына жуығы жұмысын тоқтатқан болатын. Қиюы қашқан ауыл шаруашылығының керегесін нықтаймын дегенше болмады, егістікке шегіртке түсіп, елді әбден ығыр қылды. Зиянды жәндіктер еліміздің астықты өңірлері болып саналатын Қостанай, Ақмола, Солтүстік Қазақстан және Павлодар облыстарында бітік шыққан астықтың тамырын қиып, ауылшаруашылығына орасан зор зақым келтірді. Отанымыздың экономикасына жан кіргізіп отырған астықтың қаулап өсуіне шек келтіріп, егісті алқаптарымыздың шырайын кетірген шегірткелер бар бәленің басы болды. Сөйтіп, зиянкес шегірткенің зияны Жәнібек Кәрібжановты министрлік тағынан тайдырды. Министр Кәрібжанов болса, телекамера алдында «шегірткеден ешкім де шырылдап қалмайды» деп жұртшылықты сендіріп жатқанда, желке тұсындағы министрліктің ғимаратын жайлап алған зиянкестердің үйірін дүйім жұрт көрді. Кейбір адамдар министрдің кетуіне шегіртке тек сыныққа сылтау болды дейді. Алайда тереңірек үңілсек, 1998 жылы еліміз небары 8 миллион тонна астық жинады әрі мұнайдың бағасы құлап, экономикаға үлкен қатер төнген болатын. Өйтіп-бүйтіп шықтық-ау дегенде, 1999 жылдың егінін қайдағы бір жәндікке жегізіп қойғанымыз ел басшылығының заңды ашуын туғызды. Ақыры, Ауылшаруашылығын алға сүйреймін деп келген Кәрібжанов шегіртке шабуылының арқасында қызмет бағытын басқа тұсқа бұрды. Бұрынырақта, Кеңестік кезеңде зиянкес жәндіктердің егістікке, астыққа зияны тимеуі үшін арнайы алдын-алу шаралары жүргізілетін дейді ауылшаруашылығы саласының мамандары. Осы міндетті қаперге алмаған Кәрібжанов командасы басқа бағытқа ірге ауыстыруға мәжбүр болды.

Кәрібжанов шегіртке шуылынан кейін орнынан түсіп, оның лауазымына Сауат Мыңбаев тағайындалды. Сауаттың негізгі мамандығы экономист-кибернетик. 1999 жылғы шілдеден 2001 жылғы мамырға дейін осы шаруашылықтың басы-қасында болған  Мыңбаевқа тиесілі жылдары жалпы экономикалық ахуал өзгерді. Кеңес дәуірінде Қазақстан бірыңғай экономикалық кеңістіктің құрамдас бөлігі болатын. Кейбір көзқарастар бойынша кемшіліктер болғанына қарамастан, Қазақстан жыл сайын экспортқа 2,5 миллион тоннаға дейін астық, 50 миллион тоннаға дейін мақта, 30 миллион тонна күріш шығарады. Мыңбаевтың басшылығындағы жылдары шаруа қожалықтары (фермерлер) үшін салықтарды төлету тәртібін оңайлату мақсаттары бірыңғай жер салығы бойынша жүргізілді. Бірыңғай жер салығын одан әрі азайту бойынша жұмыс дендеп жүргізілді. ҚР Үкіметінің қаулысымен бекітілген құжат бойынша көлік салығына жеңілдіктер сақталды. Оның үстіне бекітілген құжат бойынша ауыл шаруашылығы өнімдеріне 10 пайыз қосымша құн салығының ставкасы сақталды.

Бұл аумалы-төкпелі кезеңде ауыл шаруашылығы өндірісі, әсіресе жанар- жағар май, тыңайтқыш, қосалқы бөлшектер және басқа айналымдық қаржы ресурстарын сатып алатын маусымдық несиеге мемлекет аса зәру болды. Тіршіліктің тамыры саналатын ауылда тұратын халықтың 30 пайызында мал болмады. Мемлекеттік және ұжымдық ауыл шаруашылығы кәсіпорындарын жекешелендіру кезеңінде олардың мүшелеріне мүліктік үлестері таратылып берілді, оның ішінде мал мен жер үлесі де болды. Алайда, бәрі бірдей жер үлесін ұтымды жолмен жұмсай алмады. Кейбір жерде алынған мүлік пен мал үлесі талан таражға түсті, пайдалы іске жұмсалмады. Осынау жылдар ішінде төрт түлік малдың саны кеми түсті. Құс пен мал басы санының сиреп кетуіне көптеген факторлар, атап айтқанда – ТМД елдеріндегі дәстүрлі рыноктардың жойылуы, ішкі рыноктағы төлем қабілетінің төмендеуі, біздің тауар өндірушілеріміз өндірген тауарлардың сыртқы рынокта бағасы жағынан да, сапалық жағынан да бәсекелестік қабілетінің болмауы әсер етті. Өзіміздің өнімімізді өзіміз өндіре алмай отырғанда, бұл кездері шетелге иек арттық.

Қазақстанға шет елдерден 74 пайыз қаракесек етті алдырттық. Ал, сүт пен сүт өнімдері жалпы өндіріс көлемінің 3,7 пайызын құрады. Ет пен ет өнімдерінің абсолюттік түрі 46,4 мың тонна, сүт пен сүт өнімдері 132,8 мың тонна болды. Аграрлық саланың ауыр міндетін көтеруге дәрмен таныта алмаған күйі Сауат министр өзінің оң жамбасына келетін қаржы саласына ат басын бұрды.

Одан соң министрлік қызметке Ахметжан  Есімов тағайындалды. Есімов ауыл шаруашылығы институтын бітіріп, осыған дейін ауыл шаруашылығы министрінің орынбасары қызметін атқарды. Ол 2001 жылы ауыл шаруашылық министрі болып тағайындалады. Содан 2002 жылға дейін министрлік міндет орайында жұмыс жасады. Кейін 2006 жылы қайта министрлік қызметке келіп 2008 жылға дейін ауыл шаруашылығы саласын басқарғаны дүйім жұрттың есінде. 2001 жылы Есімов министрлік мандатын ала сала 4,5 миллионнан астам адам тұратын 1500 елді мекенді сумен қамтамасыз ету жолдарын қарастырды. Мұның барлығы ілгеріректегі жылдармен салыстырғанда елді мекендер тұрғындары арасындағы ішек ауруларының 28 пайызға төмендеуіне оң ықпал етті. Сонымен қатар аталған кезеңде екінші деңгейлі банктерден аграрлық секторға берілген несиелер екі есеге арта түсті.

Дәл осы жылдары Ауылдық аумақтарды дамытудың 2004-ші және 2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы жасалды. Ол уақытта ауыл шаруашылығының жалпы өндірісі 555 млрд теңгені құрайтын. Бұл ауыл тұрғындарының жан басына шаққанда бір айға 7 мың 100 теңгеден келетін қаражат. Оның 57 пайызы немесе 4 мың теңгедейі жеке тұтынымға жұмсалды. Бұл жан басына шаққандағы кірістің орташа республикалық деңгейінен екі есе аз. Бұл орайда Есімов ауылдық аймақтарды дамыту бағдарламасын экономикалық болашағы бар елді мекендер негізінде іске асырды. 7 мың 660 елді мекеннің экономикалық ахуалы, инфрақұрылымдары, экологиялық қауіпсіздігі мен әлеуметтік даму жағдайы көтерілді. Нәтижесінде жоғары, орташа, төмен және экологиясы қолайсыз елді мекендерге жіктеп, төрт топқа бөлді.   Көзді ашып-жұмғанша өте шыққан бір жылда недәуір жұмыстар шешімін тапты. Бұл министрдің бір жыл ішінде атқарған шаруасы. Ал, 2006 жылы министрлікке қайта келгенінде әсіресе министрлік құжаттардың толықтай қазақ тіліне өтуін қатаң назарда ұстап, осы бағытта жұмыс істеді. Жанармай қорын құруда да біраз жұмыстар атқарды. Қорды құру себебі, жанармай-жағармай бағасы жылдан-жылға өседі,ал ауыл шаруашылығына отын өте қажет. Министрдің сол кездегі айтқан сөзіне сенсек, 2007 жылдың басында дизелдік отынның көтерме бағасы бір тоннаға шаққанда 440 АҚШ долларын құраған, бүгінде – 620 АҚШ долларын құрап отыр. “Біз мұнай өнімдерінің экспорттық кедендік баж салығының мөлшерлемесіне қатысты мәселені қарастыру туралы ұсыныс жасаймыз”,- деп атап өтеді ауылшаруашылық министрі. А. Есімовтың хабарлауынша, “Кедендік бақылау комитетінің мәліметтеріне сүйенсек, дизельдік отын экспорты (жыл басынан бері) 630 мың тоннаны құраған, бұл 2006 жылдың осы кезеңіндегі көрсеткіштен 32 пайызға артық, ал бұл көрсеткіш 2007 жылдың соңына дейін 800 мың тоннаны құрауы мүмкін”. “Әзірге уақыт барда кедендік баж салығына қатысты шешім қабылдап, мұнай өңдеуші зауыттар мен негізгі мұнай өнімдерін тасымалдаушылардағы баға белгілеу мәселесін қарастыру керек”,- деп қорытындылайды А. Есімов. Оның бұл істеген жұмыстары біраз мәселенің мән жайын анықтап,шешуге септігін тигізді. 2003-2005 жылдары жарияланған Ауыл жылдары кезеңінде агроөнеркәсіп кешенінің тұрақтылығына қол жеткізілді.
Ахметжан Есімовтың айтуынша, соңғы бес жылда алдыңғы бес жылдық кезеңмен салыстырғанда табысты шаруашылықтар саны екі есеге артқан. Шығынды шаруашалықтар 4,5 есеге қысқарған еді осы кезде. 1995-1999 жылдар аралығында ауыл шаруашылығы орта есеппен жыл сайын 18 миллиард теңгеден аса шығын көрсе, соңғы бес жылда бұл сала орта есеппен 5,7 миллиард теңгеден табыс алып келеді. Бұл ретте Есімовтің есімен ерекше екшеп айтсақ болады. Көп ұзамай көшпелі орынтақ басқа бір адамды қажет етті.

Ал 2004 жылы мамырдың бел ортасында министрлік лауазымын иемденген Серік Үмбетовке келер болсақ, ауыл өмірін  бір кісідей білетін іскерлігі мен тәжибелілігі көп шаруалардың қолға алынуын тездеткендей болды. Бұған дейін Алматы және Жамбыл облысы әкімі лауазымында болған ол, облыстың аймақтық, ауылдық өңірлеріне тигізген қолғабысы аз емес-ті. Сөйтіп, еселі еңбегімен халқының, туған жұртының қошеметіне бөленген азамат, министр болысымен де, бағзы болмысын жоғалтпады. Іле-шала әр облыстарға арнайы ат басын тіреп, ондағы атқарылып жатқан міндетті істердің барысымен таныса бастады. Атап айтқанда, Оңтүстікке жасаған сапарында Шардарадағы су қоймасының жағдайымен танысуы, Мақтаралдағы мақта өндірісі қожалықтарының жай-күйін пысықтауы жергілікті халықтың көкейінде қаларлық оңды іс болды. Көршілес жатқан Сыр өлкесін де аралап, тағдыры тұйыққа тірелген аудандардағы жағдайды өз көзімен көрді. Мемлекет тарапынан жасалып жатқан көмектердің қам-қарекет жүзінде қалай болып жатқандығын бақылады. Сырдария ауданындағы Нағи Ілиясов, Асқар Тоқмағамбетов және Қалжан Ахун ауылдарындағы егістік алқаптардың су басып қалуы, сондай-ақ, сол ауданның орталығы  -  Тереңөзек кентіндегі топан су қаупі де министрліктің шұғыл шешімдер шығаруына алып келген болатын. Нәтижесінде, арнайы салынған бөгеттер арқасында қауіптің басы сейіліп, көптеген тұрғындар аман қалды.

Сол кезде БҚО-да туындаған және  бір өзекті мәселе  – облыстағы мал шаруашылығына байланысты еді. Малдың ішінде көбіне сиыр түлігіне түрпідей тиетін аусыл ауруының күрт асқынып кетуіне орай, солтүстік көршіміз Ресейден әкелінетін мал және мал өнімдеріне министр атынан қатаң шектеу енгізілді.

Қостанай облысына жасаған сапарында да Үмбетов астық саласындағы шаруашылықтардың жұмысына жете мән берді. Бұл облыстың астық өндіруде республикада алдыңғы қатарда екендігі бәріне мәлім. Секең бастаған делегация мұнда ауыл шаруашылығы техникаларының озық үлгілерімен танысып, соңғы жылдары астық мөлшерінің біршама өскендігіне тоқталды. Болашақта да одан әрі өркендеу жолына қарай тиісті қадамдар жасалу керектігін баса айтты.

«Жақсының жақсылығын айт!..» дегендей, Серік Үмбетовтің министр болып тұрғандағы еліміздің әр өңіріне арнайы жұмыс сапарын жасап, әр жердегі әр түрлі жағдайлармен танысуы оның азаматтық болмысынан да сыр тартады. Үкіметтік мәжілістерде ел аумағындағы ауыл шаруашылықтарының жай-күйін хабарлағанда да, оның басқаруымен жүзеге асқан көптеген игі істерден құлағдар болуға болады. Өсімдіктер мен жануарлар дүниесін қорғау және көбейтуді қамтамасыз ету, орман және аңшылық шаруашылықтары қызметтерінің нәтижелі қорытындылары, табиғи ортаның әртүрлілігін сақтау, биологиялық қорларды тиімді пайдалану секілді мәселелер төңірегіндегі сүбелі шаруалардың басын қайырған Серік мырзаның, жаңа нормативті құқықтық база жасап, министрлік міндетіне тағы да көптеген бағдарлы бастамалар қойғаны бар. Қазақстанда 2003-2005 жылдары ауылды дамыту жылдары болып жарияланғаны белгілі. Ал, ресми деректер бойынша Қазақстан халықының 45 пайызы ауылда тұрады. Үмбетов министр тағында отырғанда ауыл шаруашылығы саласында жер, су кодекстері және басқа да заңдар, ал сол заңдар аясында 200-ге тарта кесімдік құқықтық актілер қабылданды. Мемлекеттік агроөнеркәсіп кешенін қолдау «Мемлекеттік аграрлық азық-түлік бағдарламасына» сәйкес жүзеге асырылған  болатын. Алайда, Серік мырзаға депутаттар жағы «ауыл жылдарына бөлінген қаражат ауыл тұрғындарына жетіп жатқан жоқ» деген қынжылыс білдіріп, «ауылды дамыту жылдарын үш жыл емес бес жыл ету керек» деген пікірге тоқайласқан.

Ақпарат көздерінің мәлімдеулерінше, Серік Үмбетов тұсында агроөнеркәсіп кешенін бюджеттік кредиттеу көлемі біршама көтеріліп, соңғы екі жылда оның көлемі екі есеге артып 14,6 миллиард теңгеден асқан. Және сол жылы қолайсыз табиғи жағдайға қарамастан 13 миллион 900 мың тонна астық жиналыпты. Сөйтіп, министрлік орынтағындағы өткізген бір жылда  ауыл шаруашылығындағы жалпы өнімнің көлемі 50 миллиард теңгеге өсіп, жалпы қорды 607 миллиард теңгеге  дейін жетуіне үлес қосқан Серік Үмбетов өз міндетін ойдағыдай атқара алды деуге толық негіз бар.

2005 жылы ауыл шаруашылық министрлігі қызметіне Асқар Исабекұлы Мырзахметов келді. Мырзахметов мырза ауыл шаруашылығы мен экономикалық мамандықтар бойынша білім алады. Министр болмастан бұрын осы сала министрінің орынбасары қызметін атқарды. Асқар мырза да Үмбетовтің үлгілі жолынан ауытқымады. Бұлай дейтін себебіміз, Мырзахметовтің де кәсібі ауылшаруашылығы және экономикалық мамандықтары болғандықтан, өз ісін жетік меңгергендігі бірден сезілген еді. «Ауыл шаруашылығы ғылымдары кандидатының» бұл саланы басқарудағы іскерлік тәжибесімен берген уәдесіне жұрттың бәрі иланды. Бұған дейін онсыз да, осы ведомостваның бірінші вице-министрі лауазымын арқалап жүрген Асекеңе, Елбасының өзі үлкен сенім білдіре отырып, басшылық тізгінін тегін ұстатпағанын ескерткен болатын. Сөйтіп, министрлік креслосын иемденген Мырзахметов қаншалықты мырзалық танытты? Ауылдарымыздың жүзіне қаншалықты қан жүгірді?

Оның министрлікті басқаруы «Ауыл жылдарының» (2003-2005ж.ж.) қорытындыланар тұсына дөп келгендіктен, халық алдында тұрған жауапкершіліктің қаншалықты маңызды екендігін Асқар Исабекұлы бір кісідей сезіне білді. Сол үш жылда ауыл шаруашылығының жағдайы жан-жақты жақсара түсті, оның өнімділігі едәуір артты дегенімізбен, бүкіл ел экономикасындағы оның үлесі азайып келе жатқаны байқалды. Мәселен, 1999 жылы еліміздің ішкі жалпы өнімі көлеміндегі ауыл шаруашылығының үлесі 9,8 пайызды қамтыса, 2005 жылы ол 7-8 пайыз көрсеткішті ғана көрсеткен еді.

Иә, оның үстіне халықаралық мұнай нарығы мен ауыл шаруашылығы өнімдері рыногы арасында да жер мен көктей айырмашылықтардың бары рас. Осыған байланысты мұнай бағасы да көтерілген үстіне көтеріле түсуде. Ал халықаралық ауыл шаруашылығы рыногында керісінше жағдай қалыптасып келе жатқаны шындық. Онда өнімдерді артық өндіру жағдайы жылдан жылға айқын аңғарыла бастағандықтан, өндіріс сұраныстан артып отыр. Осыған байланысты бұл рыноктағы бәсеке барған сайын күшейіп, мейілінше жосықсыздыққа айналуда. Бұл біз секілді өз тәуелсіздігіне енді ие болып, дамудың даңғыл жолына бет алған мемлекеттерге сырттан болатын қысымды күшейтері айдан анық. Сондықтан, әлемде “азық-түлік шабуылы”, “тоқыма соғысы” секілді терминдер де кеңінен тарап үлгерген…

Асқар мырзаның атқарған істеріне көз тоқтатсақ, үш жыл ішінде ауыл шаруашылығындағы ішкі жалпы өнім көлемі үнемі өсу үстінде болғандығынан хабардар боламыз. 2004 жылы ол 694,7 миллиард теңгеге дейін жеткен еді. Бұл – 1999-2002 жылдардың орташа жылдық деңгейінен 11 пайызға, ал оның алдындағы үш жылғыдан 31 пайызға жоғары болып табылады.

Ал «Ауыл жылдары» ішінде сырттан келетін азық-түлік импортының үлесі едәуір азайды. Мәселен, шұжық импортының үлесі 32 пайыздан 26 пайызға, өсімдік майыныкі 54,5 пайыздан 24,9 пайызға төмендеді. Басқа өнім түрлері жөнінде де осылай деуге болады. Есесіне экспорт көлемі ұлғайған. Себебі жалпы өндіріс көлеміндегі ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу өнеркәсібінің үлесі артқан болатын. Сондай-ақ жалпы өндірістің құрамында мал шаруашылығы саласының үлесі өсе түсті. Ол 39 пайызға дейін төмендеп кеткен болса, қазір қайта өсіп 44,1 пайызға жетті. Тамақ өнімдерін, соның ішінде өңделген өнімдер өндіру жылдан жылға қарқын алуда. Мәселен 2002 жылмен салыстырғанда 2004 жылы өсімдік майы 3 есе, қоюландырылған сүт 2,5 есе, жеміс-көкөніс консервілері 2,1 есе, шұжық өнімдері 1,6 есе, қант және ірімшік 1,5 есе, тазартылған сүт және кілегей 42,3 пайыз, сары май 28,7 пайыз көп өндірілді. Осының бәрі әу баста болжанған көрсеткіштер болатын. Демек, меже орындалды деген сөз…

Мырзахметовтің басқаруы тұсында, алдағы уақытта  да жүзеге асар игі мақсаттарға жету жолдарын айқындау үшін және соған сәйкес жоспарланған іс-шараларды жүйелеп алу үшін, “Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіптік кешенін тұрақты дамытудың 2006-2010 жылдарға арналған тұжырымдамасы” әзірленді. «Үкімет қаулысымен мақұлданған бұл құжатта ведомоства басшылығына ендігі жерде, мынадай маңызды мәселелерді жүзеге асыру міндеті қойылып отыр:

Бірінші, агроөнеркәсіптік кешен салаларын индустрияландыру; Екінші, қызмет көрсету инфрақұрылымдарын және өнімнің сапасы мен қауіпсіздігін бағалау жүйесін жетілдіру; Үшінші, кластерлік бастамашылдықты қалыптастыру мен қолдау арқылы агроөнеркәсіптік кешеннің ұлттық бәсекелестік артықшылықтарын дамыту; Төртінші, азық-түлік нарығын мемлекеттік реттеу тетіктерін одан әрі жетілдіру», – деп, өз ісін бес саусақтай танитын Серік Исабекұлы, ауыл шаруашылығы саласының алдағы міндетімен де таныстырып өткен. Ең басты ескерер жайт -  Мырзахметовтің басшылығы кезінде,  ауыл өмірінің жай-күйі жарқын даму жолына қарай аяқ баса алды…

        Жақында тағайындалған жаңа министрдің алдында Ақылбек Күрішбаев ауыл шаруашылығын басқарып, біраз еңбек етті. Күрішбаев министрлік қызметке келгеннен бастап ауыл шаруашылығы біршама өркендеп, ауыл саласына рең кіріп қалғандай болды. Ақылбек Күрішбаевтің айтуы бойынша: «Ауылшаруашылығы зауыт емес, ол толықтай ауа райына байланысты. Екіншіден, астықты мемлекеттерде бидайдың дамуы бір мезгілге келеді. Өте дамыған мемлекеттердің өзі көктемде, күзгі түсімнің қандай болатынын айта алмайды. Биылғы жылдың тағы бір жаңалығы дақылдар бойынша шаруа қожалықтарына үлестірілетін субсидия тәртібі өзгерді. Майлы дақылды еккен диһандар субсидияны бұрынғыдан 10 есеге артық алатын болды. Жем-шөптік дақылдарды өсірген шаруа қожалықтары бидай егуге берілетін жәрдемақыдан 85 пайызға артық алады. Десе де, бидай экспорты ел экономикасындағы басты бағыттардың бірі болып қала бермек. Сыртқа астық сататын «Азық-түлік келісім-шарт» корпорациясының мүмкіндігі шектеулі. Сондықтан, шетелдегі нарықты зерттеп, тұтынысты түгелдейтін тағы бір басыбайлы астық компаниясы керек. 2009 жылы Күрішбаев бастаған топ балық шаруашылығы саласында рұхсат беру жүйесі реформасын іске асыру туралы интернет-конференция өткізіп, онда балық шаруашылығына байланысты барлық мәселелерді ортақ  талқыға салды. Интернет-конференцияның қорытындысы бойынша балық шаруашылығы саласындағы рұқсат беру жүйесін жақсарту және жеңілдету жөніндегі түскен сын-пікірлер мен ұсыныстарды қарау және келешекте қолданыстағы заңнамаға өзгерістер енгізу үшін ҚР АШМ Балық шаруашылығы комитетіне жолданатын болған.ҚР Ауыл шаруашылығы министрі А.Күрішбаев 2010 жылғы еліміздің агроөнеркәсіп кешенін дамыту қорытындылары мен 2011 жылға арналған міндеттері туралы есеп беру баяндамасын жасады. Ол 2010 жылғы министрліктің қызметі Мемлекет басшысының жүктеген міндеттерін орындауға және саланың дамуының стратегиялық жоспарын жүзеге асыруға бағытталғанынан атап өтті.
Бүкіләлемдік экономикалық Форумның ғаламдық бәсекеге қабілеттілік Халықаралық сарапшыларының бағалауы бойынша «Ауыл шаруашылығы саясатына жұмсалатын шығындар» көрсеткіші бойынша осыған дейінгі есеппен салыстырғанда еліміз 31 тармаққа көтеріліп, 62-ші орынға ие болды. Суды тасып ішетін ауыл тұрғындарының саны 445 мыңнан 83 мың адамға дейін қысқарды. Осы бағдарламаның аяқталуына байланысты 2020 жылға дейін ауыз су мәселелерін шешуге арналған жаңа «Ақ-бұлақ» бағдарламасы іске қосылды.
2010 жылы құс шаруашылығы өндірісінің тұрақты дамуы байқалды.

Былтыр мәжілістегі Үкімет сағатындағы жиында Ақылбек Күрішбаев тұқымы құрып бара жатқан қазақтың ақбас сиырын қайта асылдандыру үшін «ҚазАгро» бас болып Американың Ангус пен Герефорд атты тұқымының бұқасына «құда» түсіп қойған еді. Өзге елдің заты асыл бұқасына «қалыңмал» төлеп, олардың біреуі үшін кемінде бес мың көк қағазды шығындадық. Сол кезде халық қалаулылары ондай асыл бұқа бізде де бар, өзге жұрттың бұқасынан сауға сұрамайық деген сыңайда тыйып тастаған болатын, министрді.

Алқа мәжілісінде К.Мәсімов ҚР Ауыл шаруашылығы министрі А.Күрішбаевқа жалпыұлттық міндеттер шеңберінде, еліміздің әлемнің бәсекеге қабілетті 50 елінің қатарына енуін қамтамасыз ететін мақсатты индикаторларға жетуге және 2011 жылғы Қазақстанның агроөнеркәсібін дамыту жөніндегі міндеттердің орындалуына жеке жауапкершілік жүктейтін Меморандумды бекіткен болатын. Қалған министрлермен салыстыра қарасақ ауыл шаруашылығы Күрішбаевтің кезінде өрге басты. Неге екенін қайдам, бір-ақ күнде Күрішбаевтың орнынан қозғалғанын білдік. Оның орынына
осы жылдың 11 сәуірінде Елбасының  Жарлығымен Асылжан Мамытбеков Ауыл шаруашылығы министрі болып тағайындалды. Тағайындала салып Үндістанның сыртқы істер министрінің орынбасары Санджай Сингх мырзамен екі ел ауыл шаруашылығы министрліктері арасындағы ынтымықтастық туралы келісімге қол қойып тастады. Ендігі жұмыстарында қателеспесе деген үміт бар ауылдағы ағайынның жүрегінде.

Бір күні мен таудың артына бұзау айдап келуге кеттім. Қыраттың еңісінен құлдилата бұзау қуып келе жатсам екі досым жүгіріп келе жатыр екен. Келе сала: Олжеке, бір бала келіпті. Үшеуімізбен кезек-кезек төбелесемін дейді, жекпе-жекке шақырып жатыр деді. Басында жүрегім қобалжығаны рас. Кейін өз-өзіме келдім. Ондағы сүйенгенім – апамның керзі етігі болатын. Ол керзі етік не көрмеген, соғыста тылда болған, тың игеруге қатысқан тарихтағы зорлық-зомбылықтың барлығына қатысқан етік. Сол етікті апам маған сыйлаған болатын. Етігімді киіп бардым, төбелеске. Барсам, городской дракон қасқайып тұр екен. Төбелес басталды. Бір-бірімізді ұрып-соғып жүрміз. Бастан екі соққы тиді. Сосын қарап тұрам ба, мен де “Ия, сәт” деп апамның көне етігімен дымын қалдырмай тепкіледім. Ақыры, жеңіс менікі болды. Қалалық баланың жеңіліп қалғанына налыған ағалары маған: “Әй, етігіңді шеш” ана етікпен төбелесуге болмайды дейді. Мен айттым: “Апам, бұны қайда барсаң да шешпе” деп айтқан. Сөйтіп, апамның етігі бұл жолы мені жеңіске жеткізді.

Еске алма өткен күндерді,

Жаңа өмір өткеру үшін.

Мен саған беттегім келді,

Сен менен кетпеуің үшін.

Келмейді көлемге сыйғым,

Ойымды билеуім үшін.

Мен сені өлердей сүйдім,

Сені ешкім сүймеуі үшін.

Мұң сұрап алайын күзден,

Күйіңді ұғыну үшін.

Тоңуды үйрендім түзден,

Саған кеп жылыну үшін.

Аялар көзіңді көзім,

Мөлдір жас төгілмеу үшін.

Жеңемін өзімді өзім,

Өзгеден жеңілмеу үшін.

Батпан мұң басса да көнем,

Өрімтал өмірімбісің?

Сенбеймін басқаға сенен,

Тек саған сенуім үшін.

Батырдым тереңге сені,

Таязды кешпеуің үшін.

Көшірдім өлеңге сені,

Кеудемнен өшпеуің үшін.  

Қым-қуыт қала ауылдың кезіне зар ғып,

Ащынып жатқан Ащысу өзіңе бардық.

Бір топ құрдаспен өзенім суыңа түсіп,

Салқындылығын өмірдің сезіне қалдық.

Іздесең таппай қоятын шақ бұл әдемі,

Жолдар да саған жетпестен шапқылап өлді.

Кезерген кеуде мүлгіген тірлікті ысырып,

Өзен боп енді өрекпи аққым да келді.

Буырқанып бойда бұлақтай тарап қаным бір,

Етпеші дедім Жаратқан ғажапқа ділгір.

Біздегі тірлік: «Ағысқа қарсы жүзу» деп,

Судың түбінде сүңгуір шабақтарым жүр.

Үрікпеңдер менен асатын қазаным да жоқ,

Суыңнан келдім сұрауға: «Тазамын ба?» деп.

Шабақтарым-ай, бұл судың иесі өздерің,

Бекіре, шортан, тулаған сазаның да жоқ.

Қараймын кейде сендерге аянышпенен,

Аянышымды жаныма таяныш көрем.

Бұл өмір өзі ағыс қой алқынып аққан,

Жөн сілтеңдерші ағайын қай ағыспенен?

Болғаның мұнда шабағым үлкен құт дер ем,

Қанаттарыңды тұмаға сүрт ерлікпенен.

Өз перзенттерін Ащы өзен кішкене десе,

Мен онда шабақтарымды үлкен қып көрем.

Келермін қайта уақыттың кемесіменен,

Деді олар маған: «Толқынмен егесіп өлем».

Дүниедегі ірілік һәм ұсақтықтар,

Өлшенбейді ғой олардың денесіменен.

Көз салам кейде сендерге аянышпенен,

Аянышымды жаныма таяныш көрем.

Бұл өмір өзі ағыс қой алқынып аққан,

Жөн сілтеңдерші ағайын қай ағыспенен???